Fotograferen is schrijven met wit op zwart

Zijn foto's zijn altijd vanuit een bijzonder standpunt genomen, met veel oog voor detail. Fotograferen is voor hem schrijven met wit op zwart. Aart Klein (89) is erelid van de beroepsvereniging van fotografen, de GKF. Gedurende zijn carrière bleef hij zoeken naar nieuwe invalshoeken. “Je moet een koe tactisch benaderen.”

Op hun trouwfoto staat in de menigte een buurjongetje met open mond te kijken naar het kersverse bruidspaar. Een schilder werkt onverstoorbaar door aan een nabij gelegen woning. “Hem kon het blijkbaar niet interesseren”, zegt Aart Klein. “Ik hou wel van zo'n detail.”

Aan de andere kant van de kamer hangt een foto die hij op Terschelling maakte. Klein wijst op de dreigende lucht boven het strand. “Ik zat maar te wachten op die wolkenpartij. Als die er niet was geweest blijft er niet veel van de foto over”, vertelt hij. “Sinds kort hangen we zijn foto's op”, zegt Johanna Klein-Lindenberg. “Vroeger wou hij dat niet hebben. Vond hij te pronkerig.”

Het echtpaar woont al meer dan vijftig jaar aan de Amstel. Tijdens de oorlog leefden ze een tijdje in Den Haag. “We waren blij dat we vertrokken”, vertelt Aart Klein. “Den Haag is geen stad voor fotografie.”

Zijn eerste baantje bracht hem naar Nederlands-Indië. “Ik was assistent van de purser. Ik had een lage rang; slechts een dun streepje. Ik heb er altijd spijt van gehad dat ik toen nog niet fotografeerde. Er was genoeg te zien: de handel in de havens, er waren een koe en een varken aan boord. Die werden onderweg geslacht. Dat zijn toch fotogenieke gebeurtenissen.”

Eenmaal terug in Nederland werd de werkloze Klein lid van de Arbeiders Jeugd Centrale. De voorzitter van de AJC, Koos Vorrink, raadde hem aan om naar Polygoon te gaan. Klein kreeg de dagelijkse leiding over de donkere kamer. “Op een gegeven moment moest ik bij directeur Ochse komen. Hij vroeg of ik fotograaf wilde worden. Dat had ik nooit durven dromen.”

“Ik begon met het fotograferen van fietsers op het Damrak. De camera op een statief met daaroverheen een zwart doek. Kort daarna kreeg ik een Leica. Daar was ik erg gelukkig mee. Ik droeg een nette regenjas en kon de camera in mijn zak stoppen. Ik was een echte meneer geworden. De andere fotografen hadden koffers bij zich met 24 platen en sjouwden zich een ongeluk.”

In de oorlog werd hij in Duitsland tewerkgesteld. “Ik wist niet wat me te wachten stond. De meeste jongens moesten in een machinefabriek werken. Ik zei dat ik niks anders kon dan fotograferen. Toen hebben ze een portretfotograaf gebeld. Moest ik foto's retoucheren van jongens van 17, 18 jaar die naar het front werden gestuurd.” Hij vluchtte naar Nederland en dook onder.

Na de oorlog ontmoette hij Maria Austria, Henk Jonker en Wim Zilver Rupe. Zij vormden fotobureau Particam, gespecialiseerd in toneel, ballet en opera. “Mijn zwager was acteur. Door hem kwam ik in contact met het gezelschap van Albert van Dalsum. Wij mochten daar als enigen fotograferen.”

Klein had tijdens zijn jaren bij Polygoon een manier bedacht om onder de moeilijkste lichtomstandigheden toch scherpe foto's te maken door de platen anders dan gebruikelijk te ontwikkelen. “Ik was de enige die daardoor binnen geen blitslicht hoefde te gebruiken.” In 1956 verliet hij Particam. “Ik was 47 en ben voor mezelf begonnen. Ik heb geld geleend om een donkere kamer in te richten. Tegen Maria heb ik gezegd: bij toneel kom ik niet meer. Toneelvoorstellingen waren het belangrijkst voor Particam. Ik had haar als concurrent kunnen wegwerken, maar dat wilde ik niet.”

Een foto maken buiten Amsterdam was in die tijd een hele onderneming. “Dan ging je op reis met koffers vol met lampen en statieven. Nam je de eerste trein en kwam je met de laatste terug. Als beginnend fotograaf verdiende ik 30 gulden per week. Paul Huf was binnen de GKF de man van de hoge prijzen. Hij heeft wel eens gezegd: 'Als ik mijn twee koffers pak en over de drempel stap kost dat 1000 gulden'.”

“Ik bewonderde dat. Wij leverden steeds weer hetzelfde gevecht om foto's gepubliceerd te krijgen. De persfotografie was geen eerbaar vak. Ik heb geprobeerd om me daaraan te ontworstelen door de bedrijfsfotografie.”

Zo maakte hij onder meer reportages voor Van Houten, de Gasunie en de Nam. “Ik heb toen heel aardig verdiend.” Klein heeft nooit uitgevoerd wat opdrachtgevers in hun hoofd hadden. “Bij bedrijven was er altijd wel iemand die zei: 'U moet hier gaat staan om de foto te maken'. Dat liet ik van me afglijden. Als het niet goed is nemen ze maar een ander. Dat is het voordeel van werken als zelfstandig fotograaf.”

De twee boeken die Klein heeft gemaakt over de Deltawerken worden als een hoogtepunt in de Nederlandse fotografie beschouwd. “Ik voelde me daar thuis. Ik kende de ingenieurs, dronk vaak koffie met ze.”

Het is volgens Klein belangrijk dat fotografen kennis hebben van hun onderwerp. “Maak eerst een praatje met degene die achter de machine staat. Nooit meteen gaan fotograferen. Mensen krijgen dan het gevoel dat ze niks meer te zeggen hebben. Eerst vragen: 'Hoe doe je dat nou?' Pas daarna zeggen: 'Ik moet eigenlijk ook nog even een foto van je maken'.”

“Fotograferen is schrijven met wit op zwart. Tot die ontdekking moet iedere fotograaf komen. Gekleurde elementen spelen in zwart-wit nauwelijks een rol. Kleurenfotografie dwingt je om de werkelijkheid weer te geven. Nederland bestaat uit groen, bruin en grijs en is daardoor geschikt voor zwart-witfotografie. Afbeelden kan iedereen, je koopt een camera en je kiekt de buren.”

“Maar als je gaat verbeelden leg je er iets van je zelf in. Als je dat niet kan, ben je als fotograaf mislukt. Toen ik met de Deltawerken bezig was zag ik vanuit de trein koeien op de dijk. Op een dag ben ik in Goes uitgestapt. Ik liep heel langzaam met een koe mee. Je moet zo'n beest tactisch benaderen. Ik ging in het gras liggen en heb afgedrukt. Het is de enige goeie foto van een koe die ik ooit heb gemaakt.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden