Fotografen brengen ruimte tussen de gevels in beeld

ROTTERDAM - Architecten zijn controle-freaks. Ze zouden het liefst alles op, in en rond hun gebouwen ontwerpen. Tot aan de erfafscheiding in de tuin en de trottoirs in de straat aan toe. Ze denken zo het gedrag van de gebruiker te kunnen beïnvloeden, maar in de praktijk blijkt dat vaak een utopie, want het gebruik van een straat of tuin laat zich nu eenmaal niet dwingen. Dertien fotografen keken rond in net gebouwde wijken en op toekomstige Vinex-locaties. In het Nederlands foto instituut in Rotterdam is hun visie op het verstedelijkende Nederlandse landschap te zien op de expositie 'SubUrban Options'.

De bouwopgave in het kader voor de Vierde Nota voor de Architectuur Extra (Vinex) - 800 000 nieuwe woningen in 2005 - beheerst al een klein decennium de discussie over woningbouw in Nederland. Hoe ga je om met zo'n kolossale opdracht? En vooral: hoe voorkom je dat de nieuwe wijken slaapsteden worden, zoals zoveel na-oorlogse wijken. En dan is er nog het vraagstuk van de natuur en de plattelandsomgeving die door de Vinex-dadendrang gekoloniseerd worden. Hoe ga je daar mee om?

De discussie wordt nu vooral gevoerd op het niveau van planologen, stedenbouwers, architecten en projectontwikkelaars die uitgaan van vierkante meters, stratenpatronen en gevelbeelden. Terwijl de leefbaarheid van een wijk juist gaat over de manier waarop een straat functioneert, over de manier waarop de openbare en semi-openbare ruimte (zoals een tuin) door de wijkbewoners zelf worden gebruikt. En dat is precies wat de fotografen in het Nederlands foto instituut (NFI) laten zien. Niet de leuke geveltjes, maar de ruimte tussen die gevels en tussen de gevels en het omliggende landschap.

De tentoonstelling 'SubUrban Options' is een neerslag van opdrachten die in de afgelopen jaren door overheden, kunstinstellingen, fondsen en door fotografen aan zichzelf gegeven zijn. Het onderwerp is het verstedelijkende landschap, waarbij Vinex-locaties een belangrijke plek innemen, maar ook de gebieden die de komende tijd doorsneden zullen worden met grote infrastructurele projecten, zoals de hogesnelheidslijn, de Betuwelijn of de uitbreiding van Schiphol.

De fotografische blik richt zich op wat je het 'subjectieve' gebruik van de stad kunt noemen, de plekken die door de bewoners zelf gevormd moeten worden. Voor tussenruimtes is bij architecten en stedenbouwkundigen steeds meer aandacht, maar ze blijven ongrijpbaar. Alles staat of valt met de mentaliteit van de bewoners. Zetten zij een straat naar hun hand? Geven ze er een identiteit aan? Of vinden ze de tekentafeloplossing van de architect of de stedenbouwer wel best?

Vooral in Vinex-wijken is dat een actueel probleem. Door de opzet van de wijken en de vrij eenzijdige woontypes - heel veel eengezinskoopwoningen voor middeninkomens - gaat het feitelijk om individuele wooneenheden die nauwelijks voor een straatcultuur zorgen. Iedereen trekt zich terug op zijn eigen perceeltje. Omdat in deze wijken het eigen domein alle aandacht krijgt, wordt de straat voor kennisgeving aangenomen. Hierdoor ontstaat een heel ander beeld dan bijvoorbeeld een winkelstraat in de oude volkswijk Lombok in Utrecht geeft, waar je veel activiteit op straat ziet, die nog eens extra cachet krijgt door allochtone invloeden. Eenzelfde contrast is merkbaar bij vergelijking met kleinere dorpen rond de steden, waar je nog een grote gemeenschapszin tegenkomt. En het zijn juist die dorpen, die door Vinex-wijken worden opgeslokt. Het hierdoor ontstane conflict tussen twee leefomgevingen - platteland en nieuwbouwwijk - krijgt op de expositie eveneens aandacht van verschillende fotografen.

In Witte de With, ook in Rotterdam, wordt met vrijwel dezelfde thema's geworsteld als bij 'SubUrban Options': hoe wordt geleefd in een stad?. Het 'Rotterdam Project' dat er te zien is - naar onder meer een idee van Anke Bouma - gaat echter niet over de huizenzee, maar over de bewoners in de stad en de manier waarop zij met elkaar omgaan en communiceren. Dit informeel georganiseerde netwerk van relaties kan als een onzichtbaar patroon over de fysieke plattegrond van de stad gelegd worden. Deze optelsom van structuren bepaalt in hoge mate de sfeer in een stad, zoals ook de persoonlijke geschiedenissen van de bewoners een substantiële bijdrage leveren aan het functioneren van een stad. Geef een beeld van de mensen en je krijgt een beeld van de stad.

In het kader van 'The Rotterdam Project' fotografeerde de Engelse kunstenaar Craigie Horsfield mensen in Rotterdam en omgeving. De in diepzwart getoonzette portretten gaan over meer dan alleen het reproduceren van gelaatstrekken. Horsfield is vooral op zoek naar gemoedstoestanden, naar de uitstraling van de geportretteerden. De rondgang door de tentoonstelling wordt daardoor zeer intens. De kunstenaar dwingt je om naar de mensen te kijken als lotgenoten in de stad met ieder een eigen verhaal. Om dit communicatieweb nog gecompliceerder te maken, hangen er ook foto's van Barcelonezen tussen. Cultuurverschillen gaan dan nog nadrukkelijker meespelen.

Horsfield is als exposerend kunstenaar de vaandeldrager van het 'Rotterdam Project', maar het omvat veel meer. Zolang de expositie duurt zijn er iedere woensdagavond en zaterdagmiddag gespreksrondes, waarin bewoners uit Rotterdam en de Hoekse Waard (de locatie van de stedenbouwmanifestatie AIR-zuidwaarts) over de stad als een plaats van ervaring praten. Daarnaast werden in september een aantal maaltijden georganiseerd, waar Theatergroep Hollandia een voorstelling verzorgde met drie generaties aardappelboeren uit de Hoekse Waard die vertelden over hun leven in het gebied.

Alles tezamen presenteert het Rotterdam Project een soort mentale kaart van het leven in Rotterdam en haar periferie. Gecombineerd met de foto's in 'SubUrban Options' ontstaat er een gelaagd beeld van de condities die de hedendaagse stedelijke omgeving inhoud geven.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden