Foto's die een eigen leven leiden

Hoe wordt een persfoto een icoon? Op die vraag promoveert Martijn Kleppe vandaag aan de Erasmus Universiteit in Rotterdam.

HANS NAUTA

Martijn Kleppe woonde in Rotterdam toen Pim Fortuyn werd vermoord. "Dat gevoel is nog heel sterk, van het moment waarop het nieuws kwam, de onrust op straat, en de volgende dag die aangrijpende foto in de krant." Het beeld van de levenloze politicus staat scherp op zijn netvlies. Kleppe herinnert zich niet alleen Fortuyn liggend op straat in het Mediapark in Hilversum, omgeven door nummerbordjes van de technische recherche, maar ook de plastic zakken om Fortuyns handen.

Negen maanden later maakte Kleppe (1979) als medewerker en ex-stagiair voor het eerst de jurering mee van de World Press Photo. Juryleden uit de hele wereld liepen langs tafels vol foto's en legden een muntje naast een foto die naar de volgende ronde mocht. "Ik werd zelf naar Fortuyn getrokken, het beeld waarmee ANP-fotograaf Robin Utrecht inmiddels de Zilveren Camera had gewonnen. Maar er lagen opvallend weinig muntjes bij. 'Ik weet niet waar deze foto over gaat', zei een jurylid uit Bangladesh tegen me."

Dat jaar won Eric Grigorian de belangrijke persprijs met de foto van een ineengedoken jongen bij het graf van zijn vader, gemaakt na de aardbeving in Iran. Het beeld ging vanzelfsprekend de wereld over.

Wat een icoon is kan per land of cultuur verschillen, besefte Kleppe, en hangt niet alleen af van het vastgelegde nieuwsfeit of van de fraaie compositie. Van belang zijn ook de zogenoemde 'poortwachters': kenners in jury's en op beeldredacties die bepalen welk publiek de foto ziet. En de vraag of de kijker herkenning voelt, of de foto emotie oproept.

Die ervaring in 2003 legde de kiem voor het onderzoek waarop Kleppe vandaag promoveert aan de Erasmus Universiteit in Rotterdam naar canonieke foto's. Hoe wordt een persfoto een icoon? En wat zijn onze nationale foto-iconen?

Voor een antwoord op de tweede vraag bekeek Kleppe de Nederlandse schoolboeken van het vak geschiedenis die zijn verschenen tussen 1970 en 2000, ruwweg tussen Mammoetwet (1968) en Studiehuis. "Schoolboeken zijn een fascinerende bron omdat de samenstellers bepalen wat we doorgeven aan de volgende generatie. Zij maken uit de nieuwsstroom de eerste selectie en die speelt een grote rol in hoe we naar het verleden kijken. Voor mijn dochter bewaar ik niet de krant van vandaag. Haar beeld van deze tijd ontstaat door wat ze over tien jaar op school te lezen krijgt." Uit 411 geschiedenisboeken stelde Kleppe een lijst samen van de tien meest gepubliceerde foto's.

"Heb je 'm weer", dacht hij verrast, als Pieter Jelles Troelstra opdook. De foto van de bevlogen leider van de SDAP is het vaakst afgedrukt. De 'baas in eigen buik'-foto van Jaap Herschel, waarop de feministische actiegroep Dolle Mina in 1970 actie voert voor het recht op abortus, eindigde gedeeld tweede. Samen met de foto van de soevereiniteitsoverdracht van Indonesië in het Paleis op de Dam in Amsterdam, 1949.

Een werkloze banketbakker en een rij werklozen in een stempellokaal verbeelden de crisis van de jaren dertig. Een Provo-happening bij Het Lieverdje op het Amsterdamse Spui en de rookbom achter de koets van prinses Beatrix en prins Claus typeren het roerige jaar 1966. Colijn die het volk toespreekt, koningin Wilhelmina voor de microfoon van Radio Oranje, en Wilhelmina na de abdicatie in 1948 maken de toptien vol.

Kleppe kan niet goed verklaren waarom het portret van Anne Frank deze lijst niet heeft gehaald. Verder had hij meer iconische beelden verwacht uit de Tweede Wereldoorlog. "Over die vijf jaren zijn zoveel verhalen te vertellen - bezetting, deportatie, verzet, hongerwinter, bevrijding - dat er blijkbaar niet een specifiek beeld komt bovendrijven."

Zijn deze tien foto's iconen? Ze fungeren wel als iconische foto's. Een subtiel verschil. Onder icoonfoto verstaat Kleppe een vaak gepubliceerde foto met een bijzondere compositie, die naar een archetypisch beeld kan verwijzen of dat zelf kan worden. De foto heeft een symbolische betekenis, die in tijd of plaats kan variëren. Een recept voor het maken van een icoonfoto kan hij fotografen niet geven. "Zoals religieuze iconen zijn omgeven door het mystieke, is het ontstaan van foto-iconen ook een mysterie. De foto moet een eigen leven gaan leiden, en dat is onvoorspelbaar." Een kwestie van mazzel dus.

Regelmatig klopt het bijschrift niet onder de foto van Troelstra. Schokkend voor historici, maar volgens Kleppe onderbouwt dat wel de symbolische waarde ervan.

Cornelis Leenheer fotografeerde Troelstra op 17 september 1912, Rode Dinsdag. Troelstra pleit in Den Haag voor algemeen kiesrecht. Met gebalde vuisten en een bescheiden glimlach stijgt hij boven de massa uit. 'Omdat de hartstocht ervan af spat', plaatste Piet Hagen het beeld op de kaft van zijn biografie van Troelstra. De redenaar oogt als een volkstribuun, die in de Romeinse Republiek optrad als beschermer van de rechteloze burger. De politicus was zelf van de foto gecharmeerd, liet er een ansichtkaart van maken, en gebruikte het in zijn boeken. Bij zijn overlijden in 1930 stond deze foto op de voorpagina van zijn lijfkrant Het Volk.

Het omslagpunt heeft Kleppe niet kunnen achterhalen, maar inmiddels wordt de foto vaak in verband gebracht met de mislukte revolutiepoging van Troelstra in 1918. In één op de drie geschiedenisboeken gebeurt dat suggestief, sommige gaan echt de fout in. Op de Wikipedia-pagina over de 'vergissing van Troelstra' wordt de foto in 1918 gedateerd, net als in de Volkskrant in 2009 bij een artikel over welsprekendheid. Zelfs de Wiardi Beckman Stichting vergist zich in 'De Rode Canon' (2010). Slordig. Maar het hoort bij iconen dat ze zich steeds meer loszingen van de unieke gebeurtenis, zoals het beeld van Troelstra de sociaal-democratische ontwikkeling is gaan verbeelden.

Van Troelstra's vergissing bestaan helemaal geen foto's. "Hij hield zijn revolutionaire redes binnenskamers, en in die tijd was het technisch erg moeilijk om binnen te fotograferen. Mogelijk kunnen we ons niet goed voorstellen dat er van zo'n historisch moment geen foto's bestaan, en gaat het geheugen zijn eigen gang. Wat ook meespeelt bij die slordige bijschriften is dat geschiedenisredacteuren niet getraind zijn om foto's kritisch te bekijken. Anders hadden ze onderin wel 'Algemeen kiesrecht voor mannen en vrouwen' gelezen."

Hoe het komt dat steeds diezelfde foto's opduiken? Kleppe interviewde samenstellers van vele leergangen: de poortwachters. Als zij naar foto's zochten raadpleegden ze vaak hun eigen geheugen, dat deels gevuld is met beelden uit de schoolboeken van hun eigen jeugd.

"Feminisme? Laten we die beroemde blote buiken maar nemen. Van Dolle Mina's bestaan prachtige foto's van Eva Besnyö. Maar door tijd- en geldgebrek kunnen beeldredacteuren bij uitgeverijen niet een dagje in het archief zoeken. Marketing speelt ook mee: een koper wil bij het doorbladeren bekende beelden zien."

Het heeft iets van een open deur, zegt Kleppe, maar toch maakt die werkwijze veel duidelijk over dat proces van canonvorming.

Een cirkelproces, waarop de digitalisering en de groeiende toegankelijkheid van beeldbanken, nog weinig invloed heeft. Ook bij het samenstellen van de Canon van Nederland werd naar bekende beelden gezocht. 'Gewoon even googlen, zo is het gegaan', kreeg Kleppe te horen. "En zo werkt het eerlijk gezegd ook als ik een college voorbereid."

Dat wil niet zeggen dat er geen nieuwe iconen bijkomen. Neem Pim Fortuyn. Of de foto van zijn levenloze lichaam te schokkend is voor een schoolboek, is maar de vraag. Toch niet schokkender dan een executie in Vietnam. "Belangrijker is welk verhaal we over hem gaan vertellen. Stond Fortuyn voor de clash tussen populisme en establishment? Dan kies je misschien voor het debat met Melkert, of de At Your Service-houding. Gaat het verhaal over geweld tegen politici? Dan neem je de foto van de moord. Die keuze is aan de historici van de toekomst."

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden