Fortuyn is als gelijke behandeld

Er zijn geen aanwijzingen dat Fortuyn 'gedemoniseerd' is door politici en media. Fortuyn was juist hard op weg deel uit te maken van de consensusdemocratie. Iedereen begon het al normaal te vinden dat hij eventueel zou gaan meeregeren in een volgend kabinet.

De woede en verslagenheid over de moord op Pim Fortuyn is groot, niet alleen onder zijn medestanders maar ook onder zijn tegenstanders. Hoe heeft dit kunnen gebeuren, vragen velen zich af. Zelfonderzoek is noodzakelijk, zowel voor politicologen die dit in de Nederlandse consensusdemocratie voor onmogelijk hielden, als voor politici en journalisten.

Tot maandag waren wij ervan overtuigd in een van de vreedzaamste democratische stelsels ter wereld te leven. Dat tevreden zelfbeeld ligt aan gruzelementen. De meest gehoorde verklaring, vooral van de kant van sympathisanten, is dat er een stelselmatige demonisering van Pim Fortuyn heeft plaatsgevonden. Vooral de media en de linkse politieke partijen zouden zich daar schuldig aan gemaakt hebben.

Misschien is dat wel een begrijpelijk verklaring, voortkomend uit een gevoel van machteloosheid, maar het is een weinig overtuigende verklaring.

Het is goed om eerst te kijken naar wat Pim Fortuyn zelf wilde. Hij had zowel uitgesproken opvattingen over wat hij beleidsmatig wilde veranderen, maar ook over de Nederlandse politieke cultuur. Hij verafschuwde de Nederlandse gezapigheid en het feit dat politici in Nederland vaak niet worden afgerekend op hun falen. Hij was een bewonderaar van politieke stelsels die zich kenmerken door een cultuur met een fel debat, retorische hoogstandjes en personalistische campagnes.

Institutionele veranderingen doorvoeren in Nederland kost tijd, maar hij is er wel in geslaagd om in enkele maanden tijd de politieke cultuur sterk te veranderen. De politiek leefde weer op straat, het debat tussen politici leefde meer dan de laatste decennia het geval is geweest. De campagne ging gepaard met felle debatten en soms ook ruw taalgebruik en persoonlijke aanvallen op politici. De tegenstanders van Fortuyn deden daar aan mee, maar Pim Fortuyn liet zichzelf niet onbetuigd. Hij liet zich soms zeer denigrerend uit over andere politici. Zijn opmerkingen over sommige vrouwelijke politici waren zonder meer kwetsend.

Sinds de gemeenteraadsverkiezingen was er sprake van een gepolitiseerde politieke cultuur die hoogstens te vergelijken is met de cultuur van de jaren zeventig. Een sterk gepolitiseerde en gepersonaliseerde politieke cultuur is echter wat anders dan de demonisering van één lijsttrekker.

Demonisering betekent toch dat hij systematisch zou zijn voorgesteld als de personificatie van het kwaad, een antidemocraat en een nieuwe Hitler. Daar zijn weinig aanwijzingen voor. Er zijn ongetwijfeld felle aanvallen gepubliceerd op de ideeën van Fortuyn, her en der in Nederland zijn affiches verspreid met de tekst 'Stop de Hollandse Haider' maar dat was toch niet het overheersende klimaat, noch in de media noch aan de kant van de politiek. De media hebben zeker geworsteld met de vraag hoe om te gaan met Fortuyn. Zeker na het bekende Volkskrant-interview en zijn opmerkingen over artikel 1 van de Grondwet, maar de laatste maanden is er in de media niet getwijfeld aan de democratische gezindheid van Fortuyn.

Journalisten volgden hem vaak kritisch, soms ook zeer kritiekloos. Ze behandelden hem echter niet anders dan bijvoorbeeld Melkert of Dijkstal, die de laatste maanden soms ook te maken hebben gehad met veel onwelgevallige media-aandacht. Opvallender was dat media en politiek de laatste weken het volstrekt normaal begonnen te vinden dat de Lijst Pim Fortuyn eventueel zou gaan meeregeren. Op dit punt was er absoluut geen sprake van demonisering.

De verhoudingen tussen Fortuyn en de andere lijsttrekkers leek zich ook duidelijk te ontspannen. Het beeld dat naar boven komt uit de twee laatste grote debatten, het soundmix-debat en het Radio 1-debat van afgelopen zondag, was er een van ons kent ons. Grapjes over het rondreizend circus van politici bevestigden dat. De televisiebeelden van het radiodebat lieten zes zeer ontspannen en veel lachende politici zien.

Mijn gedachte was zondagavond dat de consensusdemocratie zijn werk weer deed. Wat een verschil met Frankrijk, waar Chirac in de tweede ronde van de presidentsverkiezingen een debat met Le Pen weigerde vanwege de afkeer van zijn ideeën.

Als er al een aanzet tot demonisering in februari heeft plaatsgevonden, was dat allang weer voorbij. Het bestrijden van de demoniseringsthese zal zijn aanhangers niet kunnen overtuigen. Ze zullen een ontkenning eerder zien als een bewijs voor hun visie. Het is dan toch verstandig om nog even naar Frankrijk te kijken.

In Frankrijk hebben de media wel degelijk een zeer systematische campagne gevoerd tegen Le Pen. De meeste journalisten beschouwden het als een nationaal Frans belang om te zorgen dat Le Pen zo min mogelijk stemmen zou halen in de tweede ronde. Iedereen was er verder van overtuigd dat Le Pen nooit de presidentsverkiezingen zou kunnen winnen. Het feit dat het Franse politieke systeem Le Pen weinig perspectief biedt op deelname aan de politieke macht, kan wellicht verklaren waarom in Frankrijk nog nooit een aanslag op Le Pen heeft plaatsgevonden.

Misschien is dat wel een onverwacht zwak punt van onze consensusdemocratie. Juist omdat in ons politieke stelsel nieuwe partijen en politieke buitenstaanders vrij gemakkelijk worden toegelaten, juist omdat velen er rekening mee begonnen te houden dat de Lijst Fortuyn wel eens zou kunnen gaan deelnemen aan de volgende regering, draait een enkel individu dol. Overtuigd van zijn eigen beperkt gelijk, vindt hij dat hij een afschuwelijke moord moet begaan.

Lang hebben we gedacht dat ons stelsel immuun voor dergelijk politiek geweld was. Ook op dit punt gaan we echter steeds meer op andere landen lijken.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden