Fort Asperen als toevluchtsoord

Samenstellers Ben van Berkel en Caroline Bos ontwierpen een ringachtige spiegelende installatie, die als een lint door het fort slingert, en waarin alle tentoongestelde kunstwerken worden weerspiegeld (zie ook onder). (Trouw)

Als de vleermuizen uit hun winterslaap zijn gekomen en weggevlogen, is Fort Asperen weer het domein van de mens. De kunstenaar in dit geval.

Van oktober tot april is Fort Asperen het domein van vleermuizen, die hun winterslaap houden in de vochtige en donkere ruimtes van de vesting, ooit onderdeel van de Hollandse Waterlinie. In die tijd van het jaar is het fort ook niet toegankelijk voor het publiek. Toen kunstenaar Frank Havermans vroeg in het voorjaar het fort bezocht, was het er doodstil.

Wat heb ik hier aan toe te voegen? vroeg Havermans zich af, die opdracht kreeg om een kunstwerk te maken voor het fort over het thema retreat. Havermans: „Het fort zelf is immers al een toonbeeld van afzondering, zoals het daar ligt aan de Linge, afgesloten van de buitenwereld.”

De vleermuizen zijn inmiddels allang uitgevlogen, maar via de spleten in het dak van het fort heeft een nieuwe tijdelijke ’bewoner’ zich naar binnen gewurmd en zich met zijn houten tentakels in de ruimte genesteld. In de houten constructie zou je met enige fantasie een reusachtige vleermuis kunnen zien. Of een geheimzinnig organisme dat zich in het fort heeft vastgeklemd. Net als de vleermuizen houdt deze door Havermans gemaakte architectonische installatie het fort in de greep.

De constructie van Havermans is een van de blikvangers op de tentoonstelling ’Retreat’ in Fort Asperen, die in het teken staat van escapisme, de wens om je af te zonderen en uit de realiteit terug te trekken. De architecten Ben van Berkel en Caroline Bos van UN Studio (ontwerpers van onder meer de Erasmusbrug in Rotterdam) stelden deze expositie samen en lieten zich daarbij inspireren door het fort en de omgeving.

In 1959 verloor Fort Asperen, idyllisch gelegen aan het riviertje de Linge in Acquoy, zijn militaire functie als onderdeel van de Hollandse Waterlinie. Sinds 1986 is het in de zomermaanden toegankelijk voor het publiek en worden er regelmatig kunstmanifestaties gehouden. Van Berkel en Bos kozen voor het thema Retreat, dat volgens hen ook aansluit op de huidige economische situatie, hoewel het al geruime tijd voor de crisis werd bedacht.

„De twaalf kunstenaars die wij hebben gevraagd om mee te doen, hebben allemaal op hun eigen manier een oplossing bedacht voor mensen die een toevluchtsoord zoeken in deze tijd, waarin het systeem van economische waarden is ingestort. Maar ze laten ook allemaal zien dat de mens behoorlijk kwetsbaar is.”

Sommigen kunstenaars kwamen met bestaand werk, zoals Pipilotti Rist, van wie drie video-installaties zijn te zien, waaronder ’Open my Glade (2000). In dit werk drukt Rist in wisselend tempo haar gezicht hard tegen het beeldscherp, waardoor het vervormt en allerlei emoties laat zien.

Ook laat ze afdrukken van haar make-up achter op het scherm. Het scherm functioneert als een glaswand die haar enerzijds beschermt tegen de buitenwereld, maar haar anderzijds gevangen houdt. Het lijkt alsof ze uit het scherm wil breken. Het is een bekende installatie, maar getoond op de brokkelige muren van het fort is deze video veel spannender dan wanneer je er in een museumzaal naar kijkt.

Tobias Rehberger, net als Rist bevriend met het echtpaar Berkel-Bos, maakte nieuw werk. Hij ontwierp een lichtinstallatie met drie lampen die in drie donkere nissen in het fort zijn opgehangen. De lampen zijn door een permanente internetverbinding verbonden met een lichtschakelaar in de studio van Rehberger in Frankfurt. Als hij in zijn studio het licht aandoet, gaan zijn lampen in fort Asperen ook branden. Zo kunnen de bezoekers zien wanneer Rehberger slaapt en aan het werk is. Daarmee is hij niet letterlijk, maar wel figuurlijk aanwezig in het fort.

De zintuiglijke ervaring staat centraal op deze expositie. Dat is met name het geval bij de installatie van Jerszy Seymour, wiens oeuvre twee kanten kent. Hij ontwerpt meubels, asbakken en objecten van glas voor onder meer Moulinex en Vitra, maar daarnaast maakt hij experimentele installaties. In het fort heeft hij er lustig op los geëxperimenteerd met als resultaat een soort bed, opgebouwd uit een wirwar van plastic draden.

Van Berkel: „Drie weken stonden hier een paar ovens met pannen waarin Seymour brokken harde was verwarmde en vloeibaar maakte. Die smurrie heeft hij vervolgens in de geest van Jackson Pollock (die zijn doeken op de grond legde om er verf op te gieten en te spatten, red.) over de vloer gespetterd en gesmeerd.” De bezoekers kunnen omhuld door de stank van de gesmolten was rondlopen over de krakerige plastic dradenmassa of op het ’bed’ gaan liggen, al is dat niet erg comfortabel. Maar wat de kunstenaar nu werkelijk wil zeggen met deze installatie, blijft wat schimmig.

Dan spreekt de digitale animatiefilm ’Extensions’ van Hans op de Beeck meer tot de verbeelding. Deze intrigerende film, waarin verlaten gebouwen, roltrappen, lege wachtruimtes en eenzame figuren ineens vanuit het donker verschijnen, vervagen en overgaan in andere beelden, is gemaakt van aquarellen, gebaseerd op foto’s die Op de Beeck op internet heeft gevonden en op beelden uit documentaires. De kunstenaar laat een samenleving zien waarin onder invloed van de technologie het individu steeds meer in de verdrukking komt, uiteindelijk zijn identiteit verliest en een anoniem persoon wordt.

In de ruimte ernaast laat Sandra Backlund zien hoe de moderne mens zich met kleding kan afzonderen van de omgeving. Van zware grove wol breide ze harnasachtige gewaden die meer op sculpturen lijken dan op kledingstukken. Nog een stap verder gaat Andrea Zittel, die van roestvrij staal een capsule bouwde die alle faciliteiten biedt voor een ongestoorde winterslaap.

Al met al valt er veel te beleven op deze expositie die een breed scala aan kunstvormen laat zien en daardoor ook een beetje een allegaartje is. Kennelijk voorzagen Van Berkel en Bos dat risico ook. Om de boel bij elkaar te houden ontwierpen ze zelf een ringachtige spiegelende installatie die als een lint door het fort slingert en waarin alle tentoongestelde kunstwerken worden weerspiegeld.

(Trouw)
¿Open my Glade¿ van Pipilotti Rist. (Trouw)
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden