Formidabele vrouwen

Centraal-Anatolië is niet de meest voor de hand liggende plaats voor het begin van een vrouwenemancipatieverhaal. Veel van wie oorspronkelijk Turkse 'gastarbeiders' heetten, kwamen uit het binnenland van dit westelijk deel van het Aziatische Turkije. En toen zij ook hun gezinnen lieten overkomen, kwamen hun gewoonten mee. Die waren niet al te verlicht in Nederlandse ogen - vooral wanneer het de plaats en de rol van vrouwen betrof.

Toch vangt de tentoonstelling Kadinlar (Turks voor 'vrouwen') in het Museum TwentseWelle in Enschede aan bij de Phrygische godin Cybele die er ooit vereerd werd. Een beeld toont haar als een formidabele, raadselachtig glimlachende gestalte, wier macht vaak gesymboliseerd werd door twee leeuwen. Op een leeuwenwagen triomfeert ze ook op een van de belangrijkste fonteinen van Madrid, de woonplaats van kunstenares Lotje de Lussanet, die als gastcurator het concept van de expositie in Enschede uitwerkte.

Duidt de figuur van Cybele op een moedergodsdienst, misschien zelfs de erfenis van een matriarchaat dat ooit in Klein-Azië bestaan zou hebben? Een paar nóg veel oudere kleibeeldjes van weelderige vrouwenfiguren, ontroerend en verrassend modern, lijken dat te willen onderstrepen. Maar over de culturen uit het neolithicum waaruit ze stammen weten we zo weinig dat er alle ruimte overblijft voor fantasie en speculatie.

Historisch plaatsbaar zijn wel de daaropvolgende vrouwenfiguren. Eerst nog christelijk: Maria, de moeder van Jezus, wier verering het mediterrane katholicisme soms bijna tot een matriarchale godsdienst maakt. En Theodora, het circusmeisje dat in de zesde eeuw na Christus keizerin werd. En dan, al islamitisch, de Seldsjoekse krijgsvrouwe Mama Hatun uit het eind van de twaalfde, dichteres Mihri Hatun uit de vijftiende, componiste Dilhayat Kalfa uit de achttiende eeuw.

Modern werd Turkije met Atatürk, zo heet het. Maar in 1919 was het een vrouw, Halide Edib Adivar, die met een bewogen toespraak het nationale verdriet over de verovering van Izmir door de Grieken wist te verwoorden en mobiliseren. Bekend was ze al als schrijfster; nu kreeg ze ook politieke invloed - tot haar breuk met Atatürk en zelfverkozen exil in het buitenland. Een latere poging haar politieke carrière weer op te nemen mislukte, ze raakte verbitterd. Haar kleinzoon herinnert zich niet haar ooit te hebben zien lachen.

Is het met de macht, en wie weet ook de glimlach, van Cybele dan voor altijd gedaan? De expositie eindigt niet in mineur, integendeel. Een reeks van videoportretten van hedendaagse Turkse vrouwen, deels in Nederland, deels in Turkije zelf, toont een krachtige, zelfbewuste generatie die het heft in eigen handen heeft genomen.

Of zij representatief zijn voor het Anatolië van vandaag, kun je je afvragen. En ook of de lijn die de tentoonstelling door de geschiedenis trekt wel zo recht en ongebroken is als onwillekeurig gesuggereerd wordt. Heeft de steeds weer opflakkerende macht van vrouwen werkelijk iets met een voorhistorisch matriarchaat van doen, zo dat ooit al bestaan heeft? Of laat hij eerder zien dat een cultuur nooit helemaal uit-één-stuk is, en altijd barstjes vertoont waardoorheen het verdrukte zich opnieuw laat gelden?

Toch culmineert de expositie in Enschede in een fraaie krul. De laatste formidabele Turkse die geportretteerd wordt is archeologe Halet Çambel, die veel uit de Turkse oudheid heeft blootgelegd en een jaar geleden op 97-jarige leeftijd overleed. Juist zij, zegt een voormalig medewerker, stond altijd huiverig tegenover het debat over mannelijke en vrouwelijke culturen. We weten er gewoon te weinig van.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden