column

Focus op gewone man is wel erg beperkt in tijdperk van botsende beschavingen

Lex Oomkes.Beeld Maartje Geels

Het einde van de geschiedenis en de laatste mens', het invloedrijke boek van de Amerikaanse politiek filosoof Francis Fukuyama, verscheen 25 jaar geleden. Het onvolprezen geschiedenisprogramma van de VPRO op de radio, 'Onvoltooid Verleden Tijd', koppelde dat jubileum afgelopen zondag aan zijn eigen zilveren jubileum.

Fukuyama stelde een kwarteeuw geleden, vlak na de val van de Muur, dat de liberale democratie had overwonnen en dat de strijd tussen ideologieën beslist was. De geschiedenis - in de zin van de clash tussen de grote wereldbeschouwingen - was ten einde gekomen. Uiteindelijk zou de hele wereld de liberale, representatieve democratie overnemen.

De gedachte aan die stelling van Fukuyama drong zich op door die verjaardag, maar ook door het regeerakkoord van het derde kabinet-Rutte en dan vooral door de inleiding. De nieuwbakken minister van buitenlandse zaken, Halbe Zijlstra, kon het niet kernachtiger zeggen. Zijn ambitie is het, zo stelde hij maandag na een bezoek aan zijn nieuwe chef, het land te houden zoals het is.

Gewone man

Je zou gaan denken dat Fukuyama het 25 jaar geleden bij het rechte eind had. Gezegend het land met toppolitici, die het zich veroorloven kunnen niet meer ambitie te hebben dan het land te houden zoals het is. Dan is met recht het einde van de geschiedenis gekomen.

Datzelfde gevoel bekruipt je als je de inleiding op het regeerakkoord tot je neemt. De gewone Nederlander staat daar in het brandpunt van de aandacht. De gewone man heeft gelijk en zijn boosheid is begrijpelijk. Die wegnemen is de hoofdtaak van de aantredende ploeg. Geen nieuwe, grootse vergezichten. Geen groter verhaal. 'Als je een visie hebt, moet je naar de oogarts', zei Mark Rutte ooit. De gewone man moet meer centen zien in zijn portemonnee en alles komt goed.

Toch maakte Sybrand van Haersma Buma in zijn Schoo-lezing een aantal weken geleden duidelijk dat het wat hem betreft zonneklaar is dat Fukuyama het bepaald niet bij het rechte eind had en dat hij slachtoffer was geworden van het op weinig gebaseerde optimistische vooruitgangsgeloof aan het einde van de Koude Oorlog.

Botsende beschavingen

Buma voelt zich meer thuis bij Samuel Huntington. Niet ideologie, maar hele beschavingen komen met elkaar in botsing. Of de westerse beschaving superieur is en uiteindelijk al het andere overbodig maakt, is maar zeer de vraag.

Dit veel grotere verhaal, dat Buma in de bewuste lezing behoorlijk uitwerkte, is in het regeerakkoord dat hij uiteindelijk met drie andere partijen sloot, veel minder terug te vinden.

Daar waar de botsing van beschavingen concreet moet worden in te voeren beleid, zoekt Buma het met name in identiteit. Daar is dan in ieder geval in het regeerakkoord wel iets over terug te vinden. We gaan het Wilhelmus (weer) uit ons hoofd leren en we mogen een keer naar het Rijksmuseum. Prima, niks mis mee.

Oogarts

Met enige fantasie zou je kunnen zeggen dat het ook nog eens precies past in de ambitie van Zijlstra om Nederland te houden zoals het is, of wellicht moet het zijn Nederland weer te maken zoals het was?

Het probleem is dat, als de botsing van de beschavingen hét grote onderwerp is, het concrete beleid daar zo kleintjes bij afsteekt. Politiek kan niet alles en dat blijkt daar vooral uit. Al zou je mogen verwachten dat dan de ideologische bedding van het nieuwe kabinet beter uitgewerkt zou zijn.

Maar ja, de naamgever van het kabinet is bang voor de oogarts.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden