FNV op sterven na dood

Plotseling zijn er drie plannen om de FNV nieuw leven in te blazen. Dat van Jette Klijnsma, een plan van de grote bonden dat daar dwars tegenin gaat en een plan van de kleine, die het weer niet eens zijn met de grote. Dat de boel kan klappen, vindt niet elke FNV'er erg.

Kun je lid zijn van de VVD en ook elke maand uit volle overtuiging je contributie aan de FNV overmaken? Gerrit Zalm deed het. In 2000, toen hij minister van financiën was, kreeg hij zelfs een speldje van toenmalig FNV-voorzitter Lodewijk de Waal. Voor 25 jaar trouw aan ambtenarenbond Abvakabo.

Dennis Wiersma doet het ook. De FNV Jong-voorzitter, werd bij zijn aantreden vorig jaar mei weliswaar vriendelijk verzocht zijn politieke activiteiten op een laag pitje te zetten maar hij, noch degenen die hem aannamen vonden dat het VVD- en FNV-lidmaatschap elkaar bijten.

Dus ja, het kan. Maar een voor de hand liggende combinatie is het niet. En de vraag is: waarom niet? Ervan uitgaande dat iedere werknemer, ongeacht zijn politieke voorkeur, hecht aan goede arbeidsomstandigheden en een aardig loon, soms een arbeidsjurist nodig heeft of loopbaanadvies wil hebben of hulp bij zijn belastingaangifte, zou die vakbond voor iedereen een aantrekkelijke partner moeten zijn.

Waarom lukt het de FNV - die lijdt onder een krimpende, vergrijzende achterban - maar niet om nieuwe doelgroepen aan te spreken? Met die vraag stuurden de FNV-bonden Tweede Kamerlid Jetta Klijnsma (PvdA) en vier kwartiermakers half januari het land in. Zo maakten de bonden van de nood een deugd. Een paar maanden tevoren was de FNV bijna bezweken onder de ruzie over het pensioenakkoord. Om herhaling te voorkomen, tekenden ze niet alleen de vrede, maar besloten ze ook zichzelf te hervormen.

Opdracht aan Klijnsma en de haren: praat met iedereen en zoek uit waar het aan schort. En verzin een plan om de FNV een sterke, moderne vakbeweging te maken, die de leden weer ziet toestromen.

Een voorzetje kregen ze al mee. 'Diversiteit en pluriformiteit' waren volgens de negentien voorzitters van de FNV-bonden de codewoorden. En dan ging het niet over politieke kleur - want de FNV koestert formeel haar onpartijdigheid - maar om arbeidsverhoudingen. Of je nu een nulurencontract hebt of al jaren een vaste baan, of je zzp'er bent, carrièreplanner, werkloos of gepensioneerd, de vakbond is er voor iedereen.

Klijnsma's antwoord kwam op 1 mei: De Nieuwe Vakbeweging, die de FNV uit haar as moet laten herrijzen, moet de leden voorop stellen. Zij smeden de verbanden waar ze zich thuis bij voelen. Is dat een beroepsorganisatie voor leraren, dan kunnen ze zich aansluiten bij de al bestaande Algemene Onderwijsbond. Werken ze op Schiphol en willen ze een club waarin piloten, beveiligers, grondpersoneel en catering zich verenigen, omdat het Schiphol-cultuurtje hen bindt, dan moet die club een kans krijgen.

De kritiek van FNV Bondgenoten en Abvakabo FNV, de twee grote, brede bonden die zich moeten opsplitsen om in het model-Klijnsma te passen, was snoeihard. De kwartiermakers vliegen uit de bocht met hun nadruk op de eigen identiteit van werknemers, schrijft Abvakabo. 'Vrijheid in zelforganisatie' wordt het principe en dat is de dood in de pot. Versplintering is het gevolg. De centrale vraag moet zijn: hoe worden we sterk. En dan kom je niet uit bij ieder zijn clubje en zijn cultuurtje, maar bij eenheid.

Hoewel beide bonden ongetwijfeld ook VVD-stemmers onder hun leden tellen, leveren ze bij hun dienstverlening zeer nadrukkelijk een maatschappijvisie. Abvakabo en Bondgenoten sluiten niet alleen cao's af, ze willen de wereld veranderen. Dat verlangen wordt wel toegeschreven aan de dominantie van SP-stemmers onder het kader van beide bonden.

In zijn reactie op Klijnsma's plannen stelt bondssecretaris Ruud Kuin van Abvakabo dat de vakbeweging in twintig jaar tijd is verzwakt, en hij vervolgt: "Tegelijkertijd zijn, gecoördineerd door werkgevers en neo-liberalen, groepen tegen elkaar uitgespeeld en is de positie van (niet-)werkers verslechterd. (...) De Nieuwe Vakbeweging moet dat tij keren."

Bondgenoten rept op zijn beurt van 'de dictatuur van de vrije markt' die de vakbonden eens gebroederlijk met de sociaal-democraten wisten in te perken. Maar nu niet meer. En dat is de kwaal waar de vakbeweging aan lijdt.

Zijn leden laten opstaan tegen privatisering, flexibilisering, een terugtrekkende overheid, dat moet de vakbond doen. En triomferen is cruciaal. Lukt het om samen het veelkoppige neo-liberale monster slagen toe te brengen, dan komen de leden vanzelf. Want wat is er aantrekkelijker voor nieuwe leden dan een winnaar? Daar wil iedereen wel bij horen.

Hoe doe je dat, triomferen? Door eenheid te scheppen. Weg met al die kleine bondjes, met eigen bestuurtjes en eigen meningen. "Het leidt tot eindeloze discussies over wat we centraal doen en hoeveel we daarvoor over hebben", schrijft Abvakabo. Op naar het oude ideaal van de ene, ongedeelde vakbeweging: één bond, één bestuur, dat snel en krachtig ten strijde kan trekken.

En die pluriformiteit en diversiteit dan? Ook die komen terug in de plannen van de grote twee. Om aan te sluiten bij de wereld van het lid moet die ene bond zijn onderverdeeld in sectoren: FNV Zorg, FNV Metaal, FNV Diensten. Maar de zeggenschap van die sectoren is beperkt.

En zo lag er vorige week 'het combinatiemodel' op tafel. De sector- en beroepsbonden die de FNV nu al kent, kunnen binnen De Nieuwe Vakbeweging blijven bestaan als ze dat willen. Maar Abvakabo, Bondgenoten en FNV Bouw heffen zich op termijn op om zo samen, binnen De Nieuwe Vakbeweging, op weg te gaan naar de ene, ongedeelde vakbeweging.

"Een superbond met daaromheen wat satellietjes", sneerde de voorzitter van een kleine bond in een reactie. De inkt van het plan was nog niet droog of de kleinere bonden kropen bij elkaar. Acht van hen pakten een bestaand stuk van Anbo-voorzitter Liane den Haan en bouwden het om tot hun eigen manifest voor De Nieuwe Vakbeweging.

Lang leve de autonome bonden, schrijven zij. Die moeten hun eigen identiteit juist versterken. Laat ze zich richten op een specifieke sector, beroep of doelgroep, zodat leden - oud én nieuw - 'zich welkom voelen'. "Participatie, emancipatie, keuzevrijheid en onderlinge solidariteit", schrijven de acht, daar ligt de nadruk op.

Inderdaad, solidariteit en 'samen sterk' zijn ook voor de kleine bonden van belang, maar dat gaat niet over je wil opleggen aan politiek Den Haag, maar over belangenbehartiging, en misschien nog wel meer over het delen van kennis en kunde. Om dat individuele lid beter van dienst te zijn.

Om de kracht van al die verscheinenheid het best te benutten, menen de acht, past het dat steeds een andere bond het voortouw neemt, als er over gemeenschappelijke thema's gesproken wordt. Gaat het over ouderenbeleid? Dan is het logisch dat ouderenbond Anbo, sinds 2009 aangesloten bij de FNV, het denkwerk doet. Speelt er een kwestie over zelfstandigen? Dan zijn de FNV-bonden die zzp'ers vertegenwoordigen aan zet. Natuurlijk is er overleg, maar bonden kunnen zaken met een gerust hart aan elkaar overlaten.

En zo liggen er plots drie stukken: dat van de kwartiermakers, het pleidooi voor de ene, ongedeelde vakbeweging, en het stuk dat de zegeningen van verscheidenheid bezingt.

Woensdag bogen de negentien FNV-voorzitters zich in een extra vergadering over de ontstane situatie. Hoewel de tegenstellingen onverzoenbaar lijken, trok niemand nog zijn conclusies. Een groepje vertegenwoordigers van grote en kleine bonden gaat zoeken naar een compromis. Dat moet 4 juni af zijn.

Maar wat daar lelijk doorheen fietst, is dat woensdag aanstaande - 30 mei - zowel Bondgenoten als Abvakabo hun kaderleden bijeen roepen. Die zullen het stuk van de kwartiermakers gaan bespreken, op basis van de kritiek en de alternatieven die de beide bondsbesturen al op schrift hebben gesteld. Op beide bijeenkomsten zal een kwartiermaker aanwezig zijn, beschikbaar om antwoord te geven, mocht iemand een vraag hebben, laat een woordvoerder weten. Maar een officiële presentatie van Klijnsma's plan staat vooralsnog niet op het programma.

En toch is dát waar de leden uiteindelijk ja of nee tegen moeten zeggen. Want bonden groot en klein mogen roepen wat ze willen, Klijnsma's opdracht is duidelijk. De bonden hebben haar gevraagd een plan te schrijven, vervolgens te luisteren naar kritiek die erop komt, maar Klijnsma is nadrukkelijk niet gehouden die kritiek één op één over te nemen en haar plannen erop aan te passen. De FNV-bonden hebben haar, half januari, nadrukkelijk een eigen verantwoordelijkheid gegeven. Op slechts een moment - 23 juni, de datum die is geprikt om De Nieuwe Vakbeweging feestelijk op te richten - legt ze formeel verantwoording af over gemaakte keuzes. Al behouden Klijnsma en haar kwartiermakers zich ook het recht voor om voor die datum hun opdracht terug te geven, als ze er echt geen gat meer in zien.

Toen de kwartiermakers nog bezig waren ideeën en gedachten te verzamelen om hun plan op te baseren, liet een FNV-bestuurder zich ontvallen: "Als Klijnsma kiest voor een model met duizend bondjes, heeft ze een probleem." Maar waar Klijnsma weer fijn een avondje op de bank kan zitten als ze deze klus heeft geklaard, zijn het de FNV-bonden die achterblijven met het probleem. Zij moeten zichzelf zien te redden.

Dat lukt ze vast, maar de kans dat het FNV-verband ongeschonden blijft lijkt zeer gering. Niet iedereen treurt daarom. Begin december werd de crisis binnen de FNV nog bezworen omdat geen van de bonden het op zijn geweten wilde hebben dat híj de boel liet klappen. We zijn inmiddels vijf maanden verder. Iedereen heeft tijd gehad om na te denken over nieuwe allianties. Er bestaat ook nog een CNV immers, een vakcentrale voor Middelbaar en Hoger Personeel, en sectorale einzelgängers als verpleegkundigenbond NU 91. Wie weet wat voor een 'diversiteit en pluriformiteit' nieuwe combinaties kunnen opleveren.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden