Fluit tegenover dolk

Regisseur Peter Sellars vroeg aan choreografe Sophiline Cheam Shapiro een Cambodjaanse versie van ’Die Zauberflöte’ van Mozart te maken. Maandag is de Nederlandse première.

De Cambodjaanse choreografe Sophiline Cheam Shapiro en haar Khmer Arts Ensemble tekenen met ’Pamina Devi’ voor een eigenwijze bewerking van Mozarts opera. Ten eerste is het geen opera. De acteurs zijn geen zangers maar zwijgende danseressen uit de traditie van het klassieke Khmer-ballet.

Ook de muziek is volledig anders: geen symfonieorkest en aria’s, maar een Cambodjaans ensemble bestaande uit troms, gongs, belletjes, xylofoons en hobo en een mannenkoor dat het door Shapiro aangepaste libretto vertolkt in het Khmer (met Nederlandse boventiteling).

In grote lijnen is het verhaal gelijk aan dat van Die Zauberflöte, maar het krijgt een heel andere lading. Pamina Devi is de dochter van de Koningin van de Nacht en de heerser van het Rijk van de Zon. Als deze zijn dochter laat ontvoeren, komt Preah Chhapoan (Tamino) haar bevrijden met de hulp van zijn toverfluit en de vogelvanger Noreak (Papageno). Voordat de twee geliefden elkaar voorgoed in de armen kunnen sluiten, moet Preah Chhapoan zijn toekomstige schoonvader bewijzen dat hij zijn dochter waardig is door een proeve van zwijgzaamheid af te leggen.

Intussen drukt de Koningin van de Nacht Pamina Devi een dolk in handen en eist dat ze daarmee haar vader vermoordt. Nu staat ze voor een verschrikkelijk dilemma: moet ze haar vader vermoorden of haar moeder ontrouw zijn? Ze zoekt raad bij haar geliefde, maar die heeft zich volledig afgesloten van de buitenwereld. In Die Zauberflöte krijgt Pamina hulp van haar vader, maar Pamina Devi staat er helemaal alleen voor.

„De dolk symboliseert een donker verleden, een zware last die Pamina Devi voor altijd met zich meedraagt”, licht Shapiro toe. „Ze ziet in dat ze van deze nood een deugd moet maken (Devi staat voor deugdzaam) en houdt de dolk voor haar hart om aan te geven dat ze hem gaat gebruiken als middel om innerlijke kracht uit te putten. Uiteindelijk treedt ze met Preah Chhapoan, wiens toverfluit de positieve tegenpool is van de dolk, de voorspoed tegemoet.”

Harmonie van man en vrouw door wederzijds begrip van hun verschillen is een van de kernthema’s in de voorstelling. „Vrouwen moeten kracht vinden in hun karakter, terwijl mannen naast sterk zijn ook mededogen moeten voelen”, stelt Shapiro. „Dat blijkt onder meer uit de scène waarin Preah Chhapoan met zijn fluitspel de bewakers van Pamina Devi betovert en het koor zingt: ’Zelfs de grootste schurk toont compassie als hij deze mooie muziek hoor’t.”

Om het contrast tussen man en vrouw te benadrukken zou je verwachten dat mannen de mannelijke karakters dansen en vrouwen de vrouwelijke. Maar in Pamina Devi zien we alleen danseressen.

„Het Cambodjaanse ministerie van cultuur verbood mij dansers in te zetten”, vertelt Shapiro verontwaardigd. „Van oudsher kent het klassieke Khmer-ballet vrijwel uitsluitend danseressen. De poortwachters van de traditie beschouwen deze dansvorm als een museumstuk en zijn bang dat ik het beschadig. Ze vergeten dat het om een dynamisch erfgoed gaat dat vernieuwing nodig heeft om vitaal te blijven.”

„Het laatste wat ik wil is de integriteit van de dans geweld aandoen. Mijn choreografieën wortelen altijd in de traditie. Pas als je de essentie daarvan begrijpt en respecteert kun je er iets nieuws in aanbrengen.”

Al is het zonder mannen, zet Shapiro met Pamina Devi een innovatieve choreografie op de planken. Dat begint al met het niet-Cambodjaanse verhaal van Die Zauberflöte. Shapiro interpreteert het als een metafoor die iedereen op de wereld naar zijn eigen situatie kan vertalen. Voor Shapiro zijn dat haar eigen ervaringen met de Rode Khmer. (Als kind moest ook zij naar het platteland om daar hongerig te werken aan de heilstaat.)

„De leiders wilden van Cambodja een bloeiend en vooruitstrevend land maken. Verblind door hun obsessieve ideeën zagen ze niet welke desastreuze uitwerking die hadden op het land, cultuur en niet in de laatste plaats de bewoners. Zo zie ik ook het conflict tussen de gescheiden ouders van Pamina Devi. Zij waren zo druk bezig elkaar te veroordelen dat ze het welzijn van hun dochter uit het oog verloren.”

„De vogelvanger beschouw ik als personificatie van de gewone Cambodjaan. Hij wil alleen zijn brood verdienen met vogeltjes vangen en een vrouw vinden. Hij wil geen macht, maar de simpele dingen van het leven. Als hij terechtkomt in de strijd tussen de volgelingen van de Koningin van de Nacht en de troepen van haar ex-man, slaat hij op de gong van het bewustzijn, de stem van het volk. Onmiddellijk stopt de oorlog en valt alles op zijn plaats. Pamina Devi vindt Preah Chhapoan en Roneak laat zijn vogel vrij die prompt verandert in de vrouw die hij zocht.”

Net als Pamina Devi weet ook Shapiro hoeveel moed en motivatie het kost om uit een duister verleden iets moois te laten opbloeien. Ze behoort tot de eerste lichting dansers die na de val van de Rode Khmer afstudeerden aan de Royal University of Fine Arts in Phnom Penh. Te midden van de puinhopen leerde ze dansen, zonder kunstlicht en op een verrotte dansvloer.

Het ergste was dat slechts een paar nog in leven zijnde, in rijst uitbetaalde leraren de eeuwenlange orale overlevering aan de nieuwe generatie konden doorgeven.

„Dat deze prachtige traditie en de meeste van zijn vertolkers hun bloed verloren onder de dictatuur van Pol Pot, voelt als een dolk in mijn hart”, zegt Shapiro geëmotioneerd. „De meditatieve expressie in de langzame bewegingen, de beheerste muziek, de overvloedige presentatie met al die rijk versierde kostuums en hoofdtooien, de subtiele handgebaren die lezen als een beeldtaal en verhalen over tweeduizend jaar Cambodjaanse kunstgeschiedenis, het leek voorgoed verloren. Maar het bloeit weer. Die delicate schoonheid wil ik de wereld niet onthouden, al interpreteer ik haar op mijn eigen manier.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden