Flitsende leuzen voor oude ideeën

China's economie moet worden hervormd. Maar kan dat, als de overheid tegelijk haar alomvattende controle wil behouden?

Hey, hebben jullie gehoord wat er aan de hand is in China?", vraagt een vrouwelijke stem in het Engels, terwijl in beeld een band in hippie-outfit op een dak van een rood Volkswagenbusje staat te dansen. President Xi Jinping lacht breed op de achtergrond, terwijl de band losbarst in een lied met een aanstekelijk refrein. Wat er aan de hand is, is de shisanwu, Chinees voor China's dertiende Vijfjarenplan, waarin de prioriteiten van de tweede economie wereldwijd voor de periode 2016-2020 worden uiteengezet. De details van het plan worden morgen bekendgemaakt tijdens de jaarlijkse zitting van het Chinese Volkscongres.

In de video, die online werd verspreid door Chinese staatsmedia, worden buitenlanders opgeroepen aandacht te besteden aan China's plannen voor de toekomst. "If you wanna know what China's gonna do, best pay attention to the shisanwu", rijmt het nummer.

Propaganda voor buitenlanders dus. Kijkers reageerden vooral lacherig, maar toch was het initiatief succesvol, denkt Kit Mention, een 28-jarige Amerikaanse expat in Shanghai die werkt als communicatiespecialist. "Op kantoor ging het er dagenlang over en op al mijn sociale media kwam het langs." Wel liet de inhoud van de grappige propagandavideo te wensen over: "Hij ging eigenlijk niet echt in op de plannen. Waarschijnlijk mocht dat niet, er was vast een strakke controle op de inhoud."

Strakke controle. Met die woorden kan vrijwel alles waar de Chinese Communistische Partij de laatste jaren onder leiding van Xi Jinping mee bezig is geweest samengevat worden. Ook de grote omwenteling van de Chinese economie, die nu na een enorme groeispurt van tientallen jaren in langzamer vaarwater belandt, heeft meer controle als doel: alleen als de economische groei (president Xi beoogt voor de komende vijf jaar nog altijd 6,5 procent groei per jaar) gewaarborgd blijft, zal de maatschappij stabiel blijven en blijft het gezag van de machtshebbers intact, zo wordt geloofd. En dus werken Partij en regering al jaren aan een nieuw groeimodel. China moet een innovatieve consumptiemaatschappij worden die minder afhankelijk is van goedkope kredieten en export.

Nieuwe slogans

Hoe gaat het nu met die enorme ommezwaai? Het laatste jaar werd de wereld vooral opgeschrikt door dingen die er misgingen in de Chinese economie. Geen controle dus. Het beeld van de capabele technocraten die de touwtjes in handen hebben, dat China's leiders zo graag verspreiden, werd ruw verstoord door de crash van de beurs in Shanghai, afgelopen zomer. Nog altijd zijn zowel de markten als het monetaire beleid instabiel. Geruchten over hoe China's rijken massaal hun geld het land uit proberen te krijgen zijn wijdverbreid. En de economische hervormingen die in 2013 al werden beloofd, zoals het aanpakken van inefficiënte staatsbedrijven, werden nooit uitgevoerd.

Volgens Charles Horne, economisch onderzoeksmanager bij China Policy, een denktank in Peking, zijn deze vertragingen te wijten aan meningsverschillen over de richting van het beleid binnen het leiderschap. "De berichten van boven zijn vaak diffuus, er is geen verenigd front." Zo is er een groep die vindt dat China moet doorpakken met de hervormingen, ook als dat een periode van economische soberheid vereist; maar er zijn ook leiders die erg bezorgd zijn over de macrostabiliteit. De laatste groep stemt toch steeds weer voor oude methodes en snelle groei, ook al verhogen die de hoeveelheid schulden.

Daarnaast speelt, zoals gebruikelijk bij China's leiderschap, gebrek aan duidelijkheid een rol. Waarom ging het in de afgelopen jaren bijvoorbeeld zoveel over anti-corruptie, met een enorme campagne waar al honderdduizenden ambtenaren onder gestraft werden, in plaats van over de economie? 'We kunnen niet echt weten of Xi heel paranoïde is, of dat er echt zoveel strijd binnen de partij is."

In het nieuwe Vijfjarenplan - waarvan de hoofdlijnen al bekend zijn - ziet Horne niet veel nieuws: "Ze hebben veel oude ideeën opnieuw verpakt. De doelen zijn niet veranderd, maar het was weer tijd voor nieuwe slogans, om de mensen er weer in te laten geloven."

Eigenlijk ligt het grootste risico voor het doorvoeren van de hervormingen binnen het Chinese leiderschap zelf, met zijn nadruk op het vasthouden van de controle, schreef Sun Liping, een van China's bekendste sociologen, op zijn blog. "Als het handhaven van de controle een principieel deel wordt van de manier waarop er gedacht en gewerkt wordt, leidt dat ertoe dat belangrijke sociale hervormingen stagneren."

Sun legt de verantwoordelijkheid voor deze situatie bij het politiek-economische establishment van het land, dat te hard probeert om de voor hen voordelige status quo te behouden. "De elite houdt met haar belangen deze maatschappij in een houdgreep. Zodra er iets veranderd moet worden, zeggen ze: 'Nee, dat gaat niet. Dan komt er chaos!'"

Niet alles mislukt. Veel van de doelstellingen in het nieuwe Vijfjarenplan gaan over grote processen, zoals de al eerder aangekondigde vervanging van het eenkindbeleid door een tweekindbeleid, het aanpakken van vervuiling, en het stimuleren van urbanisatie en innovatie. Die zijn al volop gaande. Zo is het waarschijnlijk dat China het doel van 60 procent verstedelijking (om zo de economie aan te jagen) in 2020 gaat halen, en werden er vorig jaar zeven start-ups per minuut opgericht tijdens een ware ondernemersboom. Ook het feit dat de dienstensector vorig jaar voor het eerst goed was voor meer dan 50 procent van de economie wordt gezien als goed nieuws.

Shutong Liu, een 28-jarige entrepreneur in Beijing, ziet veel mogelijkheden. Zijn bedrijfje houdt zich bezig met het promoten van biobrandstof uit frituurolie, een in China nog onderontwikkelde vorm van schone energie. Zijn plannen combineren duurzaamheid en innovatie, twee van de belangrijkste overheidsprioriteiten. "Dat helpt. De overheid staat ervoor open", zegt een enthousiaste Liu, die eerder ook in Nederland in de energiesector werkte. Toch is het ook lastig samenwerken met een overheid die zo gewend is om alles zelf te doen. "De energiesector wordt gedomineerd door de overheid. Dus er zijn veel barrières voor private ondernemingen."

Bureaucratie

Horne ziet ook dat het Chinese bedrijfsklimaat maar langzaam verbetert. "Het gaat lang duren voor de houding van overheidsinstellingen zal veranderen." Zo zegt de overheid regelmatig dat ze snoeit in de onnodige bureaucratie, maar de geschrapte regels komen vaak op een andere plek weer terug, aldus Horne. Relatief veel ruimte is er in nieuwe sectoren, zoals de snelgroeiende e-commerce. Daar zijn nog geen vaste regels voor, en zo kan de overheid makkelijker een stapje terugdoen.

Lili Liang (25), een migrantenwerker uit Hebei, is werkzaam in zo'n nieuwe sector. Ze vertrok op haar zestiende uit haar geboortestreek om te gaan werken, eerst in fabrieken en restaurants, en later in een nagelboetiek, waar ze manicures leerde geven. Sinds een jaar doet ze haar werk als freelancer via een mobiel platform. Klanten schrijven zich in via een app, waarop Lili bij ze aan huis komt met een rolkoffertje vol nagellak. Ze is blij met de verandering, "Ik heb nu veel meer controle over m'n eigen tijd. Zo kan ik nu elke week een weekend nemen. M'n inkomen is ongeveer hetzelfde gebleven."

Liang werkt in Peking, een van China's megasteden waar al volop wordt geconsumeerd. De regering wil nu dat ook de bevolking in kleinere steden en op het platteland steeds meer gaat uitgeven. Tot nu vallen de consumptiecijfers in die groep tegen. Ze sparen vooral, omdat het sociale vangnet (gezondheidszorg, onderwijskosten, pensioen) voor hen erg onzeker is. Het verbeteren van het sociale beleid is een van de meest ambitieuze doelen in het Vijfjarenplan, dat stelt dat in 2020 alle armoede in China moet zijn uitgeroeid. Met China's snelle economische ontwikkeling is het gat tussen arm en rijk enorm gegroeid. Een recent onderzoek van de Peking Universiteit concludeerde dat China's rijkste één procent goed is voor een derde van de totale rijkdom van het land, terwijl de onderste 25 procent maar 1 procent daarvan bezit.

Liang ziet de consumptiecultuur van Beijing zich nog niet zo snel verspreiden: "Als ik dit werk thuis zou proberen te doen, zou ik er nooit van rondkomen. Hiervoor moet je in de rijke steden zijn."

Razendsnelle veranderingen zullen de plannen van morgen, die in allerlei lagen van de maatschappij nog verder zullen worden uitgewerkt, niet opleveren. Niet iedereen wil wachten op de realisatie van de Chinese droom, die voorschrijft dat China in 2020 schoner, eerlijker en welvarender is. Het aantal Chinezen dat emigreert groeit, en ook steeds meer expats kiezen ervoor China te verlaten, vaak vanwege de ernstige luchtvervuiling. De Amerikaanse Kit Mention, die inmiddels 5,5 jaar in China werkt, snapt die overwegingen, maar ziet zichzelf voorlopig niet vertrekken: "China is en blijft een van de grootste verhalen van onze tijd. Het is een spannende en dynamische plek om te wonen en werken. Daarom ben ik hierheen gekomen, en daarom ben ik hier nog steeds. Daar verandert een wat langzamere economie niks aan."

Beelden uit de online video waarmee China buitenlandse aandacht voor de hervormingsplannen wil genereren.

Vijfjarenplan

Sinds de jaren '50 is het Vijfjarenplan de belangrijkste blauwdruk van de sociale en economische plannen van de Chinese partijstaat.

Het centrale plan, waarover jaren wordt vergaderd, wordt begeleid door honderden andere Vijfjarenplannen, uitgegeven door ministeries, provincies, steden en staatsbedrijven, waarin die het centrale beleid verder uitwerken.

Sinds 2006 heet het Plan officieel geen 'plan' meer maar een 'richtlijn'. Deze naamsverandering werd ingevoerd om beter te laten zien dat China steeds meer een markteconomie wordt in plaats van een planeconomie.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden