Interview

Flirten met de Ottomanen

Erdogan (links in het midden) ontvangt zijn gasten met een erehaag van soldaten uitgedost in historische kostuums. De traditionele rode loper is vervangen door een blauwe variant, de nationale kleur van Turkije. Beeld epa

Hij zet de sultans op een voetstuk en wil dat alle kinderen in zijn land Ottomaans leren. De Turkse president Erdogan refereert te pas en te onpas aan de glorietijd van het Ottomaanse rijk. En dat levert hem in eigen land veel succes op, zegt Turkijekenner Erik Jan Zürcher. 'Zijn achterban vindt dit prachtig.'

Het is even wennen voor buitenlandse hoogwaardigheidsbekleders die Ankara bezoeken. Soldaten uitgedost in historische kostuums vormen een erehaag rond hun president op de trappen van het paleis. Ze vertegenwoordigen de voormalige Turkse rijken, van de Hunnen tot aan de Ottomanen.

Op Twitter circuleren heel wat persiflages - Erdogan omringd door superhelden en Star Wars-figuren. Maar volgens Turkije-deskundige Erik Jan Zürcher van de universiteit van Leiden is de president bloedserieus in zijn hang naar nostalgie. De 'bizarre carnavalsoptocht' op de paleistrappen verbaast hem niet. "Dat verlangen naar het Ottomaanse rijk begon al in de jaren negentig van de vorige eeuw toen de partij van de islamisten doorbrak in de grote steden. Vanaf dat moment nam de verheerlijking van de sultans toe."

Met welke sultan identificeert de president zich vooral?
"Zijn grootste held is sultan Mehmet II. Een paar jaar geleden heeft Erdogan net buiten de stadsmuur van Istanbul een reusachtig panorama over hem geopend. Daar kun je met veel geluids- en lichteffecten zien hoe deze sultan in 1453 Constantinopel veroverde. Elk jaar bij de herdenking van die verovering wordt Mehmet II tijdens een spectaculaire lasershow in de lucht geprojecteerd."

U komt regelmatig in Turkije. Ziet u de verering van die Ottomaanse periode toenemen?
"De laatste jaren zeker. Het Topkapi-paleis in Istanbul is een goed voorbeeld. Dat was vroeger een gewoon museum waar je de mantel, de voetafdruk en baardharen van kaliefen kon zien. Nu is het een waar bedevaartsoord geworden waar op de achtergrond koranverzen worden gereciteerd.

"Maar het zit 'm ook in kleine dingen, in bouwstijl bijvoorbeeld. Je ziet steeds meer nieuwbouw verrijzen in Ottomaanse stijl of beter gezegd in een soort fantasie Ottomaanse stijl. Monumenten die zich geleidelijk aan ontwikkeld hebben zo tussen de zestiende en twintigste eeuw laat hij helemaal terugrestaureren naar de glorietijd van de Ottomanen. Daardoor gaat bijzonder erfgoed verloren. Toen Erdogan recent een oud sultanspaleisje aan de Bosporus binnenstebuiten keerde om er zijn residentie in Istanbul van te maken, protesteerden Turkse historici. Maar dat hielp helemaal niets."

Hoe kijken de Turken tegen deze 'Disney-versie' van het verleden aan?
"Erdogans eigen aanhang vindt dat prachtig. En dat is toch nog altijd de helft van de bevolking. Zijn politiek is er steeds op gericht geweest om zich te verzekeren van de absolute steun van dat deel van de Turken. Hij is geen bruggenbouwer, hij zoekt niet naar het midden. Hij probeert juist door een extreme opstelling zijn eigen aanhang massaal achter zich te houden. En dus bouwt hij bijvoorbeeld een paleis dat in extreme mate extreem is."

Dat paleis met duizend kamers kostte een half miljard euro. Vinden zelfs zijn eigen fans dat niet wat overdreven?
"Erdogans paleis staat voor zijn achterban symbool voor de grootsheid van hun land, voor het 'nieuwe Turkije', een sleutelbegrip in zijn campagne. Dat nieuwe Turkije moet in 2023 af zijn, als de republiek een eeuw bestaat. Het land moet dan een wereldwijde grootmacht zijn vol zelfvertrouwen. De Turkse elite is heel lang onzeker geweest en voelde zich voortdurend bedreigd. Dat is omgeslagen in het tegendeel. Het gevoel van almacht van Erdogan en zijn kliek is heel groot. De huidige regering lijdt aan serieuze zelfoverschatting."

Beeld Trouw: SS | Bron: Mideastweb.org

Is dat nieuwe moderne Turkije niet lastig te rijmen met Erdogans hang naar het verleden?
"Erdogan schetst het perspectief van een machtig Turkije in de toekomst, gekoppeld aan een groot rijk in het verleden. Nieuwe grote infrastructurele werken krijgen bijvoorbeeld de naam van Ottomaanse sultans. Zo gaat de derde brug over de Bosporus de 'sultan Selimbrug' heten. De nieuwe autotunnel onder die zeestraat wordt vernoemd naar sultan Beyazit en het zou mij niets verbazen als het geplande vliegveld - dat het grootste ter wereld moet worden - ook de naam van een sultan krijgt. De erfenis gebruikt hij als bron van kracht voor de toekomst. Waarbij hij de geschiedenis voor een deel overigens wel opnieuw uitvindt."

Hoe interpreteert hij die geschiedenis dan?
"Hij plaatst Turkije in de Ottomaanse traditie maar andersom maakt hij van het Ottomaanse verleden een exclusief Turkse geschiedenis. En dat klopt niet. Voor 1912 zijn de Turken in dat rijk nooit in de meerderheid geweest. Die Turkse interpretatie zie je ook bij Erdogans plan om het Ottomaans verplicht te stellen op school. Je kunt helemaal geen modern Turks in het Ottomaanse schrift schrijven, dat levert niks op. Het Ottomaans heeft tot 1929 bestaan maar sindsdien heeft het Turks een heel sterke taalhervorming ondergaan. Het vocabulaire is compleet veranderd. Verder schildert hij Mehmet II bijvoorbeeld af als een echt Turkse vorst, terwijl je hem ook als een soort Renaissancevorst zou kunnen beschouwen. Hij kende Grieks en verzamelde juist heel veel verschillende religieuze en etnische groepen om zich heen."

Dus hij kneedt de sultans naar zijn eigen ideaalbeeld?
"Ja. Zo bemoeide hij zich hoogstpersoonlijk met een heel populaire tv-serie in Turkije over het hof van sultan Suleyman. Die speelt zich af in de zestiende eeuw, de bloeiperiode van het Ottomaanse rijk. Vrouwen uit de harem lopen in de serie in decolleté rond en drinken wijn. Erdogan vindt dat beschimping en gelooft niet dat het echt zo geweest kan zijn. We moeten groot, vroom en fatsoenlijk zijn, is de boodschap telkens. Maar een fatsoensoffensief is helemaal niet zo Ottomaans hoor!"

Hoe ziet dat fatsoensoffensief er in de praktijk uit?
"Overal worden nieuwe gebedsruimtes gebouwd. In een straal van een paar honderd meter daaromheen mag geen alcohol worden verkocht of gebruikt. Vrouwen wordt gemaand niet te uitbundig te lachen en om drie kinderen te krijgen. Er is een campagne gestart tegen ongehuwd samenwonen en ga zo maar door.

"Voor al die seculiere Turken waarvan er ook miljoenen zijn is dit een heel bedreigende ontwikkeling. Ze zien zichzelf als moderne wereldburgers die niet zoveel hebben met religie. Ze hebben het gevoel dat hen een islamitische levenswandel wordt afgedwongen. Langzamerhand komen ze in een reusachtig Staphorst te wonen."

Komen zij in opstand tegen de ophemeling van de Ottomanen?
"Soms wel. Dat zag je bijvoorbeeld in 2013 bij de protesten in het Gezipark in Istanbul. De demonstranten keerden zich toen niet alleen tegen regeringsplannen om het park op te offeren maar ook tegen de komst van nieuwbouw op die plek. In de negentiende eeuw had daar een artilleriekazerne gestaan die in de jaren veertig van de vorige eeuw door Kemalisten (aanhangers van Atatürk - red.) was afgebroken. Erdogan wilde die kazerne weer opbouwen in Ottomaaanse stijl. De demonstranten voerden dus ook een symbolische strijd tegen de terugkeer van de Ottomaanse periode."

Willen Erdogan en de zijnen ook echt weer een groot rijk veroveren?
"Sommigen zullen daar wel van dromen. Laatst nog zei een parlementslid van de AKP dat 'de negentig jarige pauze in het zes eeuwen durende Ottomaanse rijk nu voorbij is'. Het idee dat je een nieuw rijk zou kunnen bouwen met Syrië, Irak en Macedonië is natuurlijk volkomen absurd en dat overweegt Erdogan ook niet. Hij wil de historische erfenis vooral inzetten als wapen in zijn nieuwe buitenlandse politiek. Die haakt heel nadrukkelijk aan bij het Ottomaanse verleden.

Omdat Turkije ooit gefungeerd heeft als centrum van de hele regio zou het ook nu weer het voortouw moeten nemen voor samenwerking, om vrede in de regio te brengen, dat is het idee. Turkije is nu verreweg het sterkste land in de regio, politiek en economisch gezien. Dat gedeelde verleden uitbaten vind ik eigenlijk zo gek nog niet. Dan heb je in elk geval iets wat bindt. Maar het werkt alleen als landen in de omgeving bereid zijn Turks leiderschap te accepteren en daar lijkt het helemaal niet op. Het is vooral schreeuwpolitiek. Turkije is in een politiek isolement terechtgekomen."

Hoe is Turkije geïsoleerd geraakt?
"Erdogan voert een politiek die ontzettend dienstbaar is aan een bepaald deel van de bevolking en daardoor erg gericht is op de binnenlandse agenda. Turkije is zich tegelijkertijd wel gaan bemoeien met interne conflicten in Arabische landen. En dat heeft niet goed uitgepakt. Hij koos telkens de verliezende kant. Erdogan is wel een slimme en opportunistische politicus maar ook een overtuigde conservatieve soenniet. Vandaar dat hij de banden heeft aangehaald met de moslimbroeders en Hamas. En dat leverde hem bijvoorbeeld een slechte relatie op met Egypte, Israël, Syrië en Irak."

Wat heeft het afstoffen van het verleden Erdogan per saldo opgeleverd?
"Internationaal niet veel, dat is duidelijk. Turkije is nog nooit zo geïsoleerd geweest als nu. Erdogan heeft in het Midden-Oosten eigenlijk alleen nog een goede relatie met Qatar. En daarbuiten vooral met Rusland. Met Europa en de Verenigde Staten zijn de betrekkingen beroerd. Maar intern is zijn strategie heel vruchtbaar gebleken. In de dertien jaar dat de AKP regeert heeft de partij een machtsmonopolie opgebouwd. Daarbinnen heeft Erdogan een zekere mate van onaantastbaarheid bereikt. Maar als ik hem zo zie staan voor zijn paleis, denk ik dat hij het contact met de werkelijkheid toch een beetje verloren heeft."

Het Ottomaanse rijk

Het Ottomaanse rijk, genoemd naar stamvader Osman I, was een wereldrijk tussen de veertiende en twintigste eeuw. In 1453 veroverden de Turken onder leiding van sultan Mehmet II Constantinopel. Het betekende het einde van het Byzantijnse rijk. De Ottomanen doopten de stad om tot Istanbul en breidden vanaf hier hun invloed uit. Op het hoogtepunt van de macht besloeg het Ottomaanse rijk delen van Noord-Afrika, Azië en Europa. Tussen 1700 en 1850 brokkelde de macht van de Ottomanen langzaam af toen verschillende volken in opstand kwamen tegen de sultan. In 1878 leden de Ottomanen een zware nederlaag tegen de Russen. En verloren definitief de strijd om de Balkan. Het Ottomaanse rijk was 'de zieke man van Europa' geworden. Het verval zette door en in 1923 werd het eens zo machtige wereldrijk opgevolgd door de republiek Turkije onder leiding van Mustafa Kemal Atatürk.

Standaardwerk over het moderne Turkije
Erik Jan Zürcher (1953) is hoogleraar Turkse taal en cultuur aan de universiteit van Leiden. Hij schreef in 1993 het standaardwerk 'Een geschiedenis van het moderne Turkije'. Aanvankelijk in het Engels. Hij vertaalde het zelf naar het Nederlands. Het boek is verder vertaald in het Turks (inmiddels al 19 drukken), Grieks, Hebreeuws, Indonesisch en Arabisch. In 2004 maakte hij een nieuwe versie. Daarover schrijft hij in zijn voorwoord "Het heeft natuurlijk geen zin om ademloos achter de geschidenis aan te hollen in een poging die bij te houden, maar het is nuttig om van tijd tot tijd te proberen de kloof te dichten tussen de opschuivende frontlijn van het historisch onderzoek aan de ene kant en de handboeken aan de andere. Dat te bereiken is de ambitie van dit boek."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden