Flirt van NP met zwart Zuid-Afrika mislukt

PRETORIA - De Nationale Partij rekende op redelijke steun onder de zwarte kiezers. Alleen op die manier kan het de hegemonie van het ANC bij volgende verkiezingen doorbreken. De jongste cijfers wijzen er echter op dat de 'Nats' hopeloos gefaald hebben.

FRED DE VRIES

Toen president F. W. De Klerk maandagavond zijn nederlaagsrede hield, deed hij dat niet als verliezer, maar als staatsman, die vastbesloten lijkt een belangrijke rol te blijven spelen in het nieuwe Zuid-Afrika.

De Klerk kondigde aan dat zijn 'Nieuwe Nationale Partij' van plan is de strijd met het ANC aan te binden, en dat hij zijn partij de grootste van het land zal maken. “We werken nu al toe naar de verkiezingen van 1999”, zei hij.

Gegons in de politieke gangen. Was dat verliezersbluf om de nederlaag te verzachten? Of zal Nationale Partij (NP) in de toekomst werkelijk een rol van betekenis gaan spelen? Kunnen de 'Nats' het dreigende oppositievacuüm vullen?

Imago

De tergend langzaam binnendruppelende verkiezingsuitslagen hebben in elk geval duidelijk gemaakt dat de NP de enige partij is die het oppermachtige ANC nog enigzins naar de kroon steekt. De liberale Democratische Partij (DP) bleek, ondanks pogingen een ander imago te creëren, nog altijd alleen aan te slaan bij de snobistische Engelssprekenden. Het Vrijheidsfront van generaal Constand Viljoen had slechts een verkiezingsleuze, “een Volksstaat voor de Afrikaners”, en prijsde zichzelf daarmee uit de nationale race.

Alleen de 'Nats' zijn dus overgebleven. Maar in de loop der dagen werd het gat tussen hen en het ANC steeds groter. Boze tongen beweren zelfs dat De Klerk daarom maandag al zijn verliezersspeech hield. “Toen was de nederlaag nog te verdragen”, fluisteren ze. De stemming in het Nats-kamp is volgens ingewijden inmiddels akelig koud.

Want de NP heeft structureel gefaald. Voorwaarde voor een grote rol voor de partij, die zich zo graag als het grote liberale alternatief presenteert, was dat het zwarte electoraat opengebroken moest worden. De hele verkiezingscampagne - van 'Viva De Klerk, Viva!' tot de leider gedrapeerd in traditioneel Sotho kostuum - was daarop gericht. De Klerks afsluitende opmerking 'Nkosi Skilel iAfrika' bij zijn rede afgelopen maandag, benadrukte nog eens ten overvloede die flirt met zwart Zuid-Afrika.

Maar de verkiezingsuitslagen wijzen er op dat de NP slechts voor een heel klein deel in die opzet is geslaagd. De gekleurde kiezers, met name in de West-Kaap-provincie, stemden wel op de NP. Maar de steun onder zwarte kiezers was minimaal.

Vastgelopen

De NP hoopte zelf op een totaal van 25 tot 30 procent van de stemmen. Dat zou de partij zo'n 4 tot 7 procent zwarte steun hebben gegeven. Een procent zwarte stemmen lijkt volgens de jongste cijfers echter dichter bij de waarheid. “De 'Nats' zijn in zwart gebied geland, maar daar meteen vastgelopen”, beschrijft Tim Cohen, politiek redacteur van de kwaliteitskrant Business Day, de situatie.

“De NP is totaal verworpen in de zwarte traditionele en rurale gebieden. Ze blijft met de apartheidserfenis zeulen,” zegt Nationale Partij specialist Kallie Erasmus, verbonden aan Unisa universiteit in Pretoria. Zelfs de steun onder de kleurlingen is volgens hem misleidend. “Hun stem was een anti-ANC stem. Het was angst. De 'Nats' hebben het behoud van die steun dus niet zelf in de hand. Het hangt er helemaal van af hoe het ANC zich zal presenteren.”

Als belangrijkste oorzaak voor het falen van de NP noemt Erasmus het gebrek aan nieuwe gezichten. “Het blijven dezelfde blanke Afrikaners, mannen als Pik Botha. Als dat niet verandert zal de partij stilletjes wegkwijnen, net als de DP. Er was een golf van jong enthousiasme nodig. Maar De Klerk heeft zich omringd met slappe mensen. Je vindt in de NP geen (Thabo) Mbeki's of (Cyril) Ramaphosa's.”

Een andere belangrijke oorzaak voor het gebrek aan zwarte steun voor de NP ligt volgens Erasmus bij het bedrijf dat door de partij was ingehuurd om de 'Nats'-campagne te organiseren, het Britse Saatchi & Saatchi. “Zij hebben Thatcher's verkiezingstoernee tot een succes gemaakt, maar hebben geen flauw benul hoe je de stemmen van rurale zwarten trekt. En door zijn op Amerikaanse leest geschoeide 'roadshow' verloor De Klerk ook nog eens een deel van zijn Afrikaner steun. De traditionele achterban wil geen zwarte dansen, dat wil kerkliederen.”

Eenheid

Desondanks zal de invloed van de NP in de nieuwe regering nog aanzienlijk zijn. Het ANC wil koste wat het kost de wankele nationale eenheid behouden. Zelfs ultieme verliezers als het radicale Pan Afrikaanse Congress en het Vrijheidsfront zijn ministerposten beloofd. Gisteren hielden De Klerk en Mandela lange besprekingen, waarbij ook het ministerschap voor de NP-kandidaten aan bod kwam.

De Klerk zal ongetwijfeld tot een van de twee vice-presidenten worden benoemd. Zijn macht blijft evenwel onduidelijk. In politieke kringen wordt daarnaast ook druk gespeculeerd over wie welk ministerie gaat krijgen. Insiders verwachten dat de benoemingen begin volgende week bekend worden gemaakt.

Gezien de percentages heeft de NP recht op hooguit vier van de 27 ministerposten. Hierbij duiken de namen van 'verligte' NP'ers als Roelf Meyer, Leon Wessels, Derek Keys en Dawie de Villiers keer op keer op. Waarschijnlijk krijgen zij redelijk zware posten als financiën, wet en orde en grondwetzaken. Zelfs defensie wordt genoemd.

Bezinnen

Als die nieuwe regering eenmaal geïnstalleerd is, volgt een periode waarin de Nationale Partij zich zal moeten bezinnen over haar richting en strategie, die zich de eerste paar jaar waarschijnlijk zal beperken tot loyale oppositie, zachtjes meedrijven met eventuele successen. “Daarna,” zegt Tim du Plessis van de NP-krant Beeld, “als de partij zich hersteld heeft, bestaat de kans dat ze uit de regering van Nationale Eenheid treedt en van buitenaf oppositie zal voeren.”

Erasmus voorziet een veel donkerder scenario. “Ik vermoed dat de NP uiteen zal vallen, en dat een aantal 'Nats', samen met teleurgestelde ANC'ers en DP'ers, het karkas van de DP zal gebruiken om een nieuwe, echt liberale partij te beginnen.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden