Flexwerkers in Gods wijngaard

'Wij zijn de mannen van het tweede gebod,' legt diaken Alois Wijngaards uit. Al vele jaren coördineert hij een van de rk opleidingen voor het ambt dat zo oud is als de kerk, maar dat op het concilie van de jaren zestig opnieuw is uitgevonden. In Nederland zijn zo'n 240 diakens actief; maar wat maakt een diaken nu precies tot 'diaken'?

Pieter van der Ven

Dat bleek zaterdag op de 'landelijke diakendag' in Hilversum, bij de herdenking dat 25 jaar geleden de eerste rk diaken nieuwe stijl zijn intrede deed in Nederland, een nieuwigheid waarmee Nederland nu eens bepaald niet voorop liep. Die eerste diaken, Dirk Visser (inmiddels overleden), was gewijd en aangesteld door de toenmalige bisschop van Haarlem, Th. Zwartkruis.

Het 'tweede gebod' - de naaste liefhebben als jezelf - geldt in de christelijke leer als gelijkwaardig aan het eerste: God dienen. Het is respectievelijk de horizontale en verticale dimensie, waarvan men graag onderstreept dat ze aan elkaar vastzitten als de balken van het kruis.

In het bijbelboek Handelingen treden verscheidene diakenen op: Stefanus, Filippus, zij waren belast met de zorg voor de nooddruftigen in de gemeente, toen de apostelen het te druk kregen met verkondigen en het besturen van hun jonge kerk. In het westen verdween de diaken als zelfstandig ambt; alleen rudimentair bleef het bestaan als opstapje naar het priesterschap. De Reformatie haalde het terug als een van de drie (met predikant en ouderlingen) ambten die alleen in gezamenlijkheid de gemeente kunnen leiden.

Het Tweede Vaticaans Concilie richtte de blik meer dan ooit naar buiten, naar de samenleving. De 'permanente diaken' is er een vrucht van: tot 'dienst aan de samenleving' wordt hij gewijd. En hij mag getrouwd zijn. (Om duistere redenen is het protestantse meervoud van diaken diakenen, terwijl katholieken spreken van diakens).

Hij? Ja hij. In de rk kerk is de discussie over de vrouwelijke priester afgekapt; op de vrouwelijke diaken rust geen taboe en de diakens en hun echtgenotes mogen hardop zeggen dat er geen goede argumenten zijn om vrouwen ervan uit te sluiten.

Op de diakendag zijn de diakens te herkennen aan het minuscule kruisje waarvan de staande poot een d is. Velen zijn vergezeld van hun echtgenote - geen wonder, want de echtgenote wordt praktisch gesproken niet zelden 'meegewijd'. En op de landelijke dag stond zij zelfs in zekere zin centraal. In de rk kerk blijft de combinatie wijding en huwelijk moeilijk. Een oudere gehuwde man kan diaken worden, maar als hij weduwnaar wordt kan hij niet hertrouwen, want: ,,Wie heilige wijdingen heeft ontvangen waagt ongeldig een huwelijk.' Daar is alras een uitzondering op gekomen: de diaken die én onmisbaar is voor het werk én jonge kinderen én hulpbehoevende (schoon)ouders had kon in aanmerking komen voor dispensatie. Drs. Nelleke Serrarens, echtgenote van diaken Wijngaards en internationaal in dit wereldje actief, meldde een nadere versoepeling bij maar weinigen bekend is: het én...én is en/of geworden. De regel is volgens Serrarens een uitvloeisel van de oude lichaamsvijandigheid.

Katholieke diakens zijn er op zeer diverse posten, bezoldigd en onbezoldigd, in parochies, ziekenhuizen, krijgsmacht, gevangenis, meer en meer ook in beleidsfuncties. Zo wordt binnenkort diaken Fred Van Iersel, hoogleraar in Tilburg en oud-secretaris van Pax Christi, als hoofdaalmoezenier de baas van de katholieke geestelijke verzorging in de krijgsmacht, een hoge functie die voorbehouden was aan een priester. De Haagse arts P. Falke, bekend van hongerstakende asielzoekers, is een zeer actieve, onbezoldigde diaken.

Diakens doen zeer diverse dingen, ze hebben ook heel verschillende geestelijke bagage. Wat zijn ze eigenlijk? Gemankeerde priesters? Opgewaardeerde leken? Ze 'mogen' minder dan de priester: niet voorgaan in de mis, niet de biecht horen. Ze mogen méér dan de (niet-gewijde) pastoraal werk(st)er: dopen, preken, huwelijken inzegenen. Dus wat?

Menig katholieke diaken schudt bij zo'n vraag meewarig het hoofd: noch het een noch het ander. In een klein jubileumboekje verwoordt één diaken het zo: Een priester is de herder die zijn kudde voorgaat, in hun midden is. De diaken zoekt meer de rafelranden op, de dolende, verloren schapen, de mens die lijdt en nergens bij hoort of ver van een kerk staat. Iemand noemt de diaken de go-between, de intermediair, tussen uitersten die elkaar niet kunnen bereiken.

Een ander vindt het hele idee van 'opwaardering', als was de diaken een gelovige met extra strepen op zijn mouw, niet passen bij het idee van dienen. Maar in de ogen van velen is het diakenambt toch een soort troostprijs voor wie zo graag priester wilde zijn maar het trouwen niet kon laten. Of anders: een mooie roomse vondst om een mouw te passen aan het priestertekort zonder te tornen aan het celibaat.

Op de feestdag tasten de diakens naar hun gemeenschappelijke identiteit. Uiteindelijk zijn er dan vooral vrome woorden. Want om iets dienstbaars te verrichten in kerk en maatschappij heeft niemand een 'wijding' nodig, de gewijde diaken ziet er een soort bezegeling in van de eigen intentie. Anders dan in de Reformatie, verbindt de katholieke diaken zich bij zijn wijding voor het leven.

Nelleke Serrarens schetste het beeld van veel 'diakonale koppels' waarvan de vrouwelijke helft vaak nog bereikbaarder is voor mensen in nood dan hij, de diaken, al doen veel diakenvrouwen hele andere dingen. Opvallend genoeg wordt over de strijd voor de vrouwelijke diaken in de rk kerk weinig gehoord, minder dan over de vrouwelijke priester, terwijl het eerste toch haalbaarder lijkt en onmisbaar als tussenstation. Ook op de diakendag kwam het thema slechts terloops ter sprake: alsof wie zich zo nijver toeleggen op dienstwerk en nood andere zorgen hebben dan de eigen status.

Vijfentwintig jaar diaken: op 2000 jaar kerkgeschiedenis een zuchtje wind. Te kort voor een duidelijke voorspelling van de duurzaamheid, te kort ook voor een scherp profiel nu. Dat laatste is voor wie een kerk moet runnen geen bezwaar. Bisschoppen zien de diaken graag als de flexwerker in Gods wijngaard voor waar er gaten vallen en de noden zijn.

En met de nodige zelfspot herinnerden de diakens elkaar aan Pim Fortuyn, die in diezelfde schouwburg Gooiland tien maanden geleden had geroepen: At your service!

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden