Flessenpost in de ruimte

De vergulde platen met informatie. over de aarde, bestemd voor buitenaards leven.Beeld Trouw

Stel je voor dat je de aarde moet beschrijven, schreef The New York Times. En dan had de krant het niet over die blauwe bol in de ruimte, maar over de wereld met alles wat het leven zo waardevol maakt. O ja, er was een restrictie. 'Je gehoor spreekt je taal niet, weet niet van het bestaan van de aarde en leeft ergens lichtjaren hier vandaan.'

Hoe doe je dat? Hoe stelt een mens zichzelf voor aan een buitenaards wezen? Dat was geen gekke vraag in de nazomer van 1977. Op dat moment stonden twee ruimteschepen, de Voyager 1 en 2, klaar om te worden gelanceerd. Na hun missie in het zonnestelsel zouden ze beginnen aan een eeuwige tocht langs de sterren. Aan boord hadden ze een boodschap voor intelligent leven, ergens in de kosmos.

Over die boodschap was lang nagedacht. Eigenlijk al sinds november 1961. Toen kwamen elf wetenschappers bijeen in Green Bank, West Virginia, om te praten over hun zoektocht naar buitenaards leven. Iedereen die er op dit gebied ook maar een beetje toe deed, was erbij, schreef hun voorman Frank Drake later.

De beroemde Drake-vergelijking, waarmee je kunt berekenen hoeveel beschavingen er in het universum moeten zijn, werd daar in Green Bank opgesteld. De mannen becijferden ook dat intelligent leven zeker duizend lichtjaren van de aarde verwijderd was. Het elftal raakte gefascineerd door een voordracht over dolfijnen; intelligentie kon vele gedaantes hebben, beseften ze. Aan het eind van de conferentie verenigden de mannen zich in de Orde van de Dolfijn.

Het ging in Green Bank toen nog niet zozeer over de vraag wát je buitenaardsen over jezelf moet vertellen, maar hoe je dat doet. Niet met woorden, hadden ze bedacht. Marsmannetjes spreken vast geen Engels of Frans. Wetenschap is de universele taal van de kosmos, was het idee. Dus hoe dat intergalactische wezen er ook uit zou zien, de stelling van Pythagoras gold ook voor hem. Net zoals de algemene relativiteitstheorie. De Nederlandse wiskundige Hans Freudenthal had juist in die tijd een taal geconstrueerd voor dit contact met buitenaardsen. Zijn 'Lingua Cosmica' was een stappenplan waarmee je via eenvoudige wiskundige principes een taal bouwde - te beginnen met 1+1=2.

Drake vond het niks. Logica mocht dan universeel zijn, als ET één stapje miste of niet begreep, viel Freudenthals plan in duigen. Drake zag meer in plaatjes zoals een televisie ze weergeeft; plaatjes opgebouwd uit witte en zwarte blokjes. Hij tekende een poppetje, de zon en de planeten, de eerste vijf getallen en nog wat basale informatie over het leven op aarde. Die plaatjes zette hij om in een binaire code - een wit blokje werd een nul, een zwart blokje een één - en hij stuurde de code naar zijn tien medeleden van de Orde van de Dolfijn.

De respons schokte hem. Slechts één lid van de orde ontcijferde zijn boodschap en stuurde (in code) een felicitatie terug. De anderen hadden geen idee wat Drake bedoelde.

Intussen werkte een ander lid van de orde aan zijn eigen saluut. Begin jaren zeventig stond de lancering van twee verkenners op het programma, de Pioneer 10 en 11, en die zouden na hun bezoek aan Jupiter en Saturnus diep het heelal in worden geslingerd. Sterrenkundige Carl Sagan begreep dat hier een geweldige kans lag voor galactische flessenpost.

Dat werden de beroemde vergulde platen, met hun afbeeldingen van het zonnestelsel, de positie van de aarde in het heelal, het waterstofmolecuul en - heel prominent - een man en een vrouw. Sagan had niet veel tijd gehad om erover na te denken. Hij was nog wel zo alert geweest om het tweetal niet hand in hand af te beelden - de ontvanger mocht eens denken dat het één wezen was - maar hij kreeg niettemin een golf van kritiek.

Velen stoorden zich aan de naaktheid van de twee; de media dekten de aanstootgevende delen af. Anderen waren boos om hun westerse uiterlijk of om de plek van de vrouw - net iets achter de man. En die groet! Alsof een marsmannetje hier iets vredelievends in zou zien.

De Voyagers boden Sagan in 1977 een kans op revanche. Eigenlijk wilde hij dezelfde plaat gebruiken - dat bespaarde hem nieuwe kritiek - maar mede-dolfijn Frank Drake pleitte voor een elpee waar veel meer informatie op kon. Sagan was enthousiast. Een elpee betekende: muziek! Ze hadden in Green Bank dan wel bedacht dat wetenschap de taal van de kosmos was, muziek was intelligentie en emotie tegelijk. Hij kon zich eigenlijk geen betere manier voorstellen om het wezen van de mens over te brengen.

Maar ja, welke muziek? Het hele oeuvre van Bach, stelde iemand voor. Maar Sagan had geleerd dat dit keer alle culturen een plaatsje moesten krijgen. Dus niet alleen klassieke muziek, maar ook jazz en pop. Volksmuziek uit China, gamelan van Java of Senegalese percussie. De eerste groslijst paste nooit op een elpee.

Er volgden nachtenlange sessies. "Als we Gershwins 'Summertime' in de versie van Miles Davis opnemen, slaan we twee vliegen in één klap." Of: "Wat blijft er van de muziek van Dylan over als je zijn tekst niet verstaat?"

Na een paar maanden waren ze eruit en hadden ze hun 'Earth's greatest hits', zoals The New York Times het noemde. Bach (Brandenburgs Concert II) en Beethoven (Vijfde symfonie) voor de klassieke muziek, Chuck Berry voor de pop (Johnny B. Goode) en Louis Armstrong (Melancholy Blues) voor de jazz. Afgewisseld met traditionele muziek uit alle hoeken van de wereld.

Bovendien zou de gelukkige vinder worden getrakteerd op groeten in 55 talen, een welkomstwoordje van VN-baas Kurt Waldheim en van de Amerikaanse president Jimmy Carter. En op andere aardse geluiden, zoals kwakende kikkers, kletterende regen en ronkende tractoren.

Ook Frank Drake had zijn zin gekregen. Op de elpee stonden 116 afbeeldingen. Foto's van bossen en stranden, woestijnen en steden, fabrieken en huizen. En vooral foto's van mensen. Etend en drinkend, sportend en werkend, spelend en vrijend. O nee, dat niet; naakt mocht niet van de Nasa.

Weet u een beter lijstje, vroeg The New York Times destijds. Weten aliens hoe een platenspeler werkt, had de krant ook kunnen vragen. Er zat een arm met een naald bij, en op de hoes van de elpee stond de gebruiksaanwijzing. Maar of ze er ooit geluid uit krijgen, en of ze dat dan kunnen horen en begrijpen?

Niet dat die vraag voor ons erg relevant is. De Voyager 1 heeft vorig jaar als eerste van de vier sondes het zonnestelsel verlaten. Over 40.000 jaar komt hij voor het eerst in de buurt van een andere ster.

Carl Sagan rekende erop dat het miljoenen, zo niet miljarden jaren zou duren eer iemand deze boodschap van de mensheid zou oppikken. Het ging hem meer om het idee. Het idee dat lang nadat de mensheid zou zijn uitgestorven, er nog een elpee door de ruimte zou zweven met wat 'gemompel van een oude beschaving die ooit floreerde'.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden