Flakkerend kaarslicht wakkert het raadsel aan

PARIJS - Hij had voor het aanlichten van zijn taferelen niet meer nodig dan een flakkerende kaarsvlam. In dat licht staan intieme voorstellingen - twee vrouwen die zich buigen over een stevig ingebakerde, in diepe slaap verzonken baby - maar ook minder aandoenlijke: een vrouw die tussen haar nagels een vlo doodknijpt, een heilige die van martelwerktuigen wordt ontdaan.

Georges de La Tour (1593-1652) behoort met die fascinerende doeken tot de populairste schilders uit de Franse 17de eeuw. Tegelijk is hij ook de meest raadselachtige; als de Franse tegenhanger van Rembrandt wordt zijn werk doorlopend bestudeerd, verschijnen er regelmatig publicaties over onderzoeksbevindingen en wordt zijn werk even regelmatig geëxposeerd. Om de stand van zaken te belichten, is een overzicht in het Grand Palais georganiseerd. Ondanks de zorgvuldigheid waarmee dat is gebeurd, zijn de vragen nog groter geworden.

Anders dan de Nederlandse schilderkunst in de 17de eeuw, die vooral door een welgestelde burgerklasse werd beïnvloed, is de Franse schilderkunst in die eeuw nog gemaakt op initiatief van koning en kerk. Dat verschil was ook in de onderwerpskeuze te zien. Getuigde de Nederlandse schilderkunst in die periode van de rijkdom die de burgerij verwierf - zie de vele portretopdrachten -, in Frankrijk stond de historische, religieuze of mythologische verbeelding nog volop centraal. Niet voor niets zijn Nicolas Poussin en Claude le Lorrain - mythologieschilders bij uitstek- op dit terrein de grootsten van hun tijd geworden. Aan het rijtje mogen ook de namen worden toegevoegd van Simon Vouet, Hyacinthe Rigaud en de gebroeders Le Nain. De plaats die De La Tour inneemt, is niet helemaal duidelijk. Hij kreeg koninklijke opdrachten en ook de kerk kocht zijn werk, maar waar het meeste werk uit het kleine oeuvre (niet meer dan enige tientallen schilderijen) precies naar toe ging, is nauwelijks bekend.

Niet bekend

Het is trouwens vreemd dat de symbolische bedoeling van de kaarsvlambelichting in de catalogus nauwelijks wordt uitgelegd. Zeker bij De La Tour reikt de betekenis veel verder dan louter het gegeven van een vanitas-voorstelling. Te meer, omdat symboliek als stijlmiddel bij De La Tour eerder verborgen is dan pregnant aanwezig.

In het beperkte oeuvre spelen de kaarsvlamdoeken een grote, maar geen alles uitsluitende rol. De belichting ontstond pas toen De La Tour zijn eigen stijl vond. Tot die tijd was hij, net als Rembrandt, een ijverig producent van religieuze voorstellingen. Hij koos alleen heiligen als onderwerp: Petrus en Paulus, Simon, Mattheus, Hiëronymus, Franciscus, ook Christus en Maria. Waren ze bedoeld als altaarstukken, rechtstreeks in kerken te plaatsen? Er zijn enkele opdrachtbrieven bekend, maar gezien hun formaat lijkt dat antwoord niet zo simpel te geven. Aangenomen kan worden dat ze proeve voor zijn kunnen waren: met dergelijke religieuze voorstellingen kon De La Tour de aandacht op zich vestigen.

Portretteerde hij de heiligen heel realistisch, toen hij eenmaal zijn stijl had gevonden ontstond er een vreemd soort maniërisme. De latere De La Tour schilderde mensen als gestileerde poppen. Ze zien er wat hun huid betreft heel houterig uit, ze dragen de glans van eikenhout op hun vel. Hun poses zijn bevroren, heel anders dan de dynamiek die Caravaggio oproept. Dat De la Tour daar een eigen aanpak in wist te bereiken, bewijzen de imitaties en navolgingen die op de expositie in overvloed aanwezig zijn. De ontegenzeglijk populaire schilder dwong navolging af, maar weinigen wisten zijn stijl te doorgronden. Imitaties zijn direct herkenbaar: het licht deugt niet, de 'houterigheid' is vervangen door puur realisme, de kleuren zijn het net niet. De La Tour is altijd een raadsel geweest, niet in het minst voor degenen die hem het meest wilden nastaan.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden