First lady's van Egypte

koninginnen | Het Oude Egypte was geen matriarchaal walhalla, maar de vrouwen van de farao's speelden een belangrijke rol in bestuur, diplomatie en religie. Een tentoonstelling in Leiden vertelt hun verhaal.

De koninginnen van het Oude Egypte waren minder zichtbaar dan hun mannen. Toch konden ze opvallend zelfstandig opereren, leert de tentoonstelling 'Koninginnen van de Nijl'. En ook gewone Egyptische vrouwen hadden hun zaakjes goed voor elkaar.

"Zijn die schilderingen echt origineel? Weet je zeker dat ze niet bijgeschilderd zijn?" Een bezoekster van het graf van koningin Nefertari (1295-1250 voor Christus) in het Dal der Koninginnen bij Luxor kan maar niet geloven dat de schilderingen ruim 3000 jaar geleden zijn aangebracht. Een bezoek aan het graf van de vrouw van farao Ramses de Grote is dan ook een bijna transcendente ervaring. De afgebeelde goden en scènes uit het Dodenboek spatten in helder groen, rood en blauw van de muren. En de koningin zelf wordt afgebeeld in ragfijne linnen gewaden, waar haar lichaam sensueel doorheen schemert.

Niet voor niets wordt het graf van Nefertari beschouwd als het mooiste uit het Oude Egypte. Het zegt iets over hoezeer Ramses de Grote gesteld was op zijn hoofdkoningin. Maar het zegt ook iets over de belangrijke plaats die koninginnen in de faraonische cultuur innamen.

Goden op aarde

Het zijn de mannelijke farao's die de hoofdrol opeisen in de Egyptische graven en tempels. Zij waren immers de vertegenwoordigers van de goden op aarde. De koninginnen worden minder vaak afgebeeld en moeten zich ook vaak letterlijk tevreden stellen met een kleinere rol. Zo stuit je bij het betreden van de tempel van Luxor meteen op een metershoog beeld van Ramses de Grote. Koningin Nefertari staat naast hem maar reikt amper tot zijn knie. Het wil echter niet zeggen dat ze geen belangrijke rol speelde. Het op kleinere schaal afbeelden van koninginnen en andere personen was simpelweg een manier om het belang van de farao ook visueel te onderstrepen.

Wie in de monumenten van Thebe, het huidige Luxor, op zoek gaat naar de koninginnen, vindt ze overal. Als we door het Ramsesmuseum dwalen, de dodentempel van Ramses de Grote, stuiten we op de restanten van een tempel waarin koningin Nefertari tijdens haar leven en na haar dood werd vereerd. In Deir el-Medina, het dorp waar de arbeiders woonden die de konings- en koninginnengraven aanlegden, is een kapel te vinden die gewijd is aan de invloedrijke koningin Ahmose-Nefertari.

Het meest indrukwekkende monument is echter de terrassentempel van Hatsjepsoet bij Deir el-Bahri. Het monument op de westoever bij Luxor domineert nog steeds het landschap. Hatsjepsoet was niet de enige koningin die op de troon plaatsnam. Maar ze was wel de vrouw die het langst als farao over Egypte heerste en met haar 22-jarige heerschappij een periode van grote culturele en economische bloei inluidde.

"De koningin had in het Oude Egypte een aantal zeer belangrijke rollen", legt hoogleraar egyptologie Olaf Kaper van de Universiteit Leiden uit. "Om te beginnen speelde ze een belangrijke rol in de godencultus. Ze vergezelde de koning bij belangrijke religieuze feesten zoals het Opet- en het Min-feest. Verder was het haar taak om met name godinnen tevreden te stellen en zo de gevaarlijke kant van de godinnen te pacificeren. Ook had ze een bestuurlijke taak in het paleis. Ze bestuurde het paleis en de harem en stuurde in die rol een grote groep ambtenaren aan. De harem was bovendien niet simpelweg een verzameling van honderden mooie vrouwen maar ook een economische machtsfactor. De harem bezat eigen landerijen en ook de productie van linnen vormde voor de harem een eigen bron van inkomsten."

Volgens de egyptoloog is het opvallend hoe zelfstandig de koninginnen in het Oude Egypte konden opereren. En dat eigenlijk vanaf het begin van het Egyptische rijk. "De belangrijke positie van koninginnen is niet iets dat zich gedurende de Egyptische geschiedenis ontwikkelde. Zo kennen we al de namen van koninginnen uit de eerste dynastie (ongeveer 2900-2730 voor Christus) en had koningin Merneith, een koningin uit de eerste dynastie, al een eigen graf. Ook voerde de koningin zelfstandig diplomatieke correspondenties met buitenlandse heersers. Ze was kortom een essentiële ondersteuning van de koning. Daarom zie je haar ook steeds afgebeeld naast de farao. Als de koning overlijdt, is haar rol bovendien niet uitgespeeld. Ze wordt op dat moment niet ambteloos maar houdt het koningschap aan de gang. Bijvoorbeeld door tijdelijk op de troon plaats te nemen als regentes."

Bijzonder aan de Oud-Egyptische cultuur is dat niet alleen de koningin een grote rol speelde. Ook gewone vrouwen hadden in vergelijking met andere antieke culturen opvallend veel rechten. Zo konden vrouwen in het oude Griekenland geen burger worden en werd de vrouw in de Mesopotamische cultuur vooral gedefinieerd in relatie tot haar mannelijke familieleden.

In het Oude Egypte daarentegen hadden vrouwen dezelfde rechten als mannen. Ze konden een scheiding aanvragen, een rechtszaak aanspannen en bezit erven en vererven. Ook hadden ze toegang tot alle beroepen. Uit de liefdesgedichten uit het Nieuwe Rijk (1530 tot 1077 voor Christus) blijkt verder dat vrouwen ook op seksueel gebied geen ondergeschikte rol innamen. In de gedichten, die zowel door mannen als vrouwen werden geschreven, worden beide seksen als gelijkwaardig voorgesteld.

Het wil niet zeggen dat het Oude Egypte een matriarchaal walhalla was. Egypte was onder de farao's een door mannen gedomineerde samenleving. Vrouwen werden vooral gezien als nebet per, meesteres van het huis en van hen werd verwacht dat ze huisvrouw waren. Dat vrouwen vooral binnenshuis actief waren, is terug te zien in de afbeeldingen van vrouwen waarop ze met een lichtere huidskleur werden afgebeeld dan mannen, die door het werk buitenshuis een donkerder huidskleur kregen. Gewone vrouwen hadden ook geen eigen graf. Zij werden bijgezet in het graf van hun man.

Werkende vrouwen

Wel konden vrouwen in principe alle ambten bekleden. Zo kennen we vrouwen die dokter of schrijver waren, zodat we weten dat er geen taboe was voor vrouwen om deze beroepen uit te oefenen. In de praktijk kwamen vrouwen echter vooral voor in de lagere ambten en kennen we geen vrouwelijke viziers (premiers) of ministers. Ook in de tempels hadden vrouwen een ondersteunende en geen leidende rol. Het leidt Olaf Kaper tot de conclusie dat de beperkingen voor vrouwen vooral van sociale aard waren: "Ook het Oude Egypte kende dus al glazen plafonds."

Waarom vrouwen in het Oude Egypte zoveel meer rechten hadden dan in omliggende culturen is een vraag die wetenschappers nog steeds bezighoudt. De Britse egyptologe Joyce Tyldesley doet in haar boek 'The Complete Queens of Egypt' de voorzichtige suggestie dat het wellicht met de welvaart in het Oude Egypte maken had. Hoogleraar Kaper sluit niet uit dat het feit dat koninginnen vanaf het begin van de Egyptische geschiedenis een belangrijke rol vervulden, ook kan verklaren waarom gewone vrouwen meer rechten hadden dan vrouwen in andere landen. "Wellicht hebben koninginnen vanaf het begin gefungeerd als rolmodellen voor gewone vrouwen in Egypte."

Expositie 'Koninginnen van de Nijl' in Leiden

De tentoonstelling 'Koninginnen van de Nijl' in het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden vertelt het verhaal van de koninginnen gedurende het Nieuwe Rijk. Dat de expositie op die periode focust, is omdat we uit het Nieuwe Rijk veel informatie over de koninginnen hebben. Het is ook de tijd waarin beroemde koninginnen als Nefertari en Nefertiti (echtgenote van farao Achnaton, die het meergodendom inruilde voor het monotheïsme) en de vrouwelijke farao Hatsjepsoet leefden.

"Uit het Nieuwe Rijk hebben we genoeg materiaal om een vrij compleet beeld te kunnen geven wat het inhield om koningin te zijn", legt hoogleraar Olaf Kaper. De egyptoloog, die de tentoonstelling samenstelde, benadrukt dat het bronnenmateriaal uit andere periodes veel kariger is. "Over de koninginnen van het Oude Rijk zou ik dit verhaal niet kunnen vertellen. We weten hun namen, maar hebben geen persoonlijke voorwerpen van deze koninginnen. Na het Nieuwe Rijk verdwijnen de koninginnen ook weer uit beeld. In het Nieuwe Rijk waren de koninginnen heel belangrijk. Zo kennen we maar liefst drie koninginnen die op de troon plaatsnamen in plaats van een minderjarige troonopvolger."

Toch is de tentoonstelling niet een voorstelrondje van beroemde koninginnen. "De koninginnen zijn een sleutel om het verhaal van het Oude Egypte op een andere manier te bekijken. Met de bruiklenen uit het Egyptisch Museum in Turijn kunnen we bijvoorbeeld over de begrafenissen van de koninginnen vertellen. Zo zal tijdens de expositie een reconstructie van het graf van koningin Nefertari te zien zijn."

Een ander zwaartepunt van 'Koninginnen van de Nijl' is de kleding van de koninginnen. Aan de hand van kronen, juwelen en kleding wordt getoond hoe de koninginnen gekleed gingen. Zo zijn de sandalen van koningin Nefertari te zien (maat 39) en te oordelen naar de slijtagesporen heeft ze ze daadwerkelijk gedragen.

Speciaal voor de tentoonstelling maakte Kaper op een paspop een reconstructie van de kleding en sieraden van koningin Nefertari. "In overleg met deskundigen heb ik met moderne materialen een 3D-reconstructie gemaakt. Dat leverde verrassende inzichten op. Zo wordt Nefertari in haar graf veelvuldig met een gierenkap op haar hoofd afgebeeld. Maar hoe zat die kap in elkaar? De kap lijkt op afbeeldingen als een helm haar hele hoofd te bedekken. Maar ik ben er op basis van de reconstructie nu van overtuigd dat je de gierenkap meer als een soort tiara moet voorstellen, die de voorste helft van het hoofd bedekte maar niet de achterkant."

De Tentoonstelling 'Koninginnen van de Nijl' is van 18 november 2016 tot en met 17 april 2017 te zien in het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden