Filosofische aanval op neurobiloog Dick Swaab mist zijn doel

SEBASTIEN VALKENBERG

Markus Gabriel: Waarom we vrij zijn als we denken. Boom, Amsterdam. 304 blz euro 24,90.

*

undefined

De schrijver

Waarschijnlijk is geen filosoof de laatste jaren zo gelauwerd als Markus Gabriel. Jongste hoogleraar filosofie ooit in Duitsland, staat er in elke recensie. Ondertussen weet Gabriel precies hoe hij het publiek moet prikkelen. U denkt dat de wereld bestaat, maar in zijn vorige boek ontkende hij dat. Eenhoorns bestaan dan weer wél. Onlangs verscheen het nieuwste boek van dit filosofische wonderkind: 'Waarom we vrij zijn als we denken'.

undefined

Zijn ambitie

'In dit boek wil ik op een voor iedereen begrijpelijke manier enkele nieuwe perspectieven bieden voor de filosofie van de geest', staat er in de inleiding. Aha, een toegankelijk handboek dat de lezer door een complex vakgebied gidst. Een paar pagina's verderop blijkt de insteek polemischer dan aanvankelijk gedacht. Gabriel heeft het voorzien op het neurocentrisme, waarvan hij hersenwetenschappers beticht. 'Ik ben van mening dat dit onjuist is, en daarom luidt het kritische uitgangspunt van dit boek: het ik is niet de hersenen!' Het laatste is natuurlijk een toespeling op de besteller van neurobioloog Dick Swaab.

undefined

Het resultaat

Dit is een boek dat op twee gedachten hinkt. Qua vorm heeft het veel weg van een inleiding in de philosophy of mind. Het introduceert sleutelbegrippen uit die discipline, van behaviorisme tot theoriereductionisme, die vetgedrukt zijn als waren het lemma's uit een encyclopedie. Als je die volgt, hoop je, resulteert dat in meer begrip van heikele kwesties, zoals het bestaan van een vrije wil.

Het gehoopte inzicht blijft goeddeels uit. Net als andere diersoorten worden we bepaald door onze hersenstructuur, zegt Gabriel volgens mij. Maar in tegenstelling tot andere diersoorten kunnen we doelen stellen en hierin is onze vrijheid gelegen. Als dit inderdaad zijn standpunt is, dan hebben andere denkers, zoals Immanuel Kant, dat eerder en eloquenter betoogd.

Ook als schotschrift slaat het boek de plank mis. 'Aan dit hele debat en aan het epifenomenalisme ligt de overtuiging ten grondslag dat het universum causaal-nomologisch een gesloten geheel is en eigenlijk geen qualia bevat.' Een rechtse directe waarmee Gabriel zijn tegenstanders knock-out mept, kun je dit soort zinnen niet noemen.

undefined

Opvallendste passage

'Hierzijn is heerlijk, maar niet altijd en voor iedereen. Wij mensen zijn er schuldig aan als we er niet gezamenlijk aan werken om op deze planeet de voorwaarden voor vrijheid, welzijn, gezondheid en gerechtigheid te verbeteren.'

In de laatste alinea betreedt Gabriel de kansel. Dat hij aan het preken slaat, is echter het minste bezwaar. Hinderlijker is dat maar niet duidelijk wil worden hoe deze oproep volgt uit de voorgaande passage. Het is een euvel waar 'Waarom we vrij zijn als we denken' vaker aan lijdt. Beweringen hebben de neiging uit de lucht te vallen.

undefined

Reden om het boek niet te lezen

Het boek doet niet wat het belooft. Natuurlijk mag je van lezers verwachten dat ze niet onmiddellijk afhaken bij een moeilijk woord. Maar de claim dat het boek voor iedereen begrijpelijk is, slaat nergens op. Waarom zijn we vrij als we denken? Na bijna 300 bladzijdes moet ik het antwoord schuldig blijven. Aan de stof hoeft dat niet te liggen. Universiteitshoogleraar Herman Philipse bewees met zijn 'Neurofilosofie van de geest', een hoorcollege op cd, dat het wel kan: ingewikkelde materie voor een breed publiek uiteenzetten.

undefined

Reden om het wel te lezen

Vanwege de mooie citaten in het boek? Gabriel heeft zich gespecialiseerd in het Duitse idealisme. Deze stroming staat niet bekend om zijn pakkende oneliners. Verrassend om dan te lezen dat Kant een zin als deze heeft geschreven: 'Alles heeft ofwel een prijs ofwel een waardigheid. Voor datgene wat een prijs heeft, kan ook iets anders in de plaats gesteld worden als equivalent. Wat daarentegen boven elke prijs verheven is en derhalve geen equivalent toelaat, heeft een waardigheid.'

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden