Filosofisch elftal

Wat kunnen denkers zeggen over het nieuws, over wat krantenlezers schokt of juist koud laat? Tweewekelijks laten wijsgeren uit Trouws filosofisch elftal hun gedachten erover gaan. Vandaag: De Amerikaanse comapatiënte Terri Schiavo mag van de rechter versterven, in Nederland hebben de ouders van de zwaargehandicapte baby Kelly volgens de Hoge Raad recht op een schadevergoeding. Hoe bepaal je de waarde van een leven, hoeveel kost een kwetsbaar mens?

'Ieder mens heeft een economische waarde'', zegt de Amsterdamse onderwijsfilosoof Huib Schwab. ,,Die kun je uitrekenen. Iedereen heeft een bepaalde prijs op de markt.'' Maar naast de economische marktwaarde heeft de mens een 'intrinsieke waarde'.

De culturele context is van belang om deze intrinsieke waarde te kunnen bepalen, zegt Schwab.

,,In een kwalitatieve cultuur is de intrinsieke waarde van een mensenleven vanzelfsprekend. Betrokken zijn op elkaar, zo hebben de mensen in deze maatschappij geleerd, heeft een onschatbare waarde. In een puur kwantitatieve cultuur is dat onbegrijpelijk. Waarom zou je een oude oma verzorgen als die over twee jaar toch dood zal zijn? In een ego-hedonistische context is alles een rekensom: hoeveel geluk levert het mij opt De plicht om je in dienst te stellen van een ander verdwijnt. Alles, zelfs het nemen van kinderen, wordt als een rekwisiet van het eigen geluksrepertoire gezien.''

,,In zo'n context moet je het niet over zaken als euthanasie gaan hebben. Mensen willen dan best wel iets voor hun oude moeder doen, maar alleen zolang het eigen geluk daar niet door belemmerd wordt. Ouderen schikken zich daar ook in, en zeggen, om maar niet tot last te zijn, dat ze geen verzorging hoeven. Daarmee zeg ik niet dat je euthanasie moet verbieden. Je hoeft mensen niet eindeloos te laten lijden. Maar het vraagstuk waar de grens ligt tussen een waardevol en een niet meer waardevol leven, kan alleen goed opgelost worden in een andere culturele context dan de kwantitatieve van vandaag de dag.''

,,Je kunt geen universele criteria opstellen aan de hand waarvan vastgesteld kan worden wanneer een mensenleven de moeite waard is'', zegt Marli Huijer, medisch filosofe te Maastricht.

,,Iemand kan alles mee hebben, en toch het gevoel hebben dat zijn leven niet de moeite waard is. Andere mensen zeggen dat hun leven met een gehandicapt kind heel waardevol is. Het ene soort leven is dus niet per definitie minder waard dan het andere.''

Mensen putten ook uit verschillende bronnen om te bepalen wanneer hun leven waardevol is, zegt Huijer. ,,Voor mij is lichamelijkheid de basis van het menselijk leven, omdat wij met ons lichaam de wereld ervaren. Ik zou dan ook, in het geval van die vrouw in Amerika, zeggen dat haar leven niet meer zoveel waarde heeft, omdat zij lichamelijk niet meer ervaart. Maar ik kan mij ook voorstellen dat het voor haar ouders anders ligt. Voor hen is de geschiedenis die zij delen met hun dochter een bron van waarde.''

Maar wat is een waarde? Ook Huijer maakt een onderscheid tussen economische en menselijke waarden. ,,Met economische waarden kun je rekenen. Je kunt bijvoorbeeld een kosten-batenanalyse maken: zoveel doden per jaar ten gevolge van medische fouten zijn acceptabel als daar zoveel genezen patiënten tegenover staan. Dit economische denken is nu dominant, bijna alles wordt gereduceerd tot een cijfer.''

,,Bij menselijke waarden ligt dat anders. Iets hééft geen menselijke waarde. Deze waarde wordt door ons aan iets toebedeeld. Dat gebeurt vanuit een gevoel dat beredeneerd wordt. Hoe dat gebeurt verschilt van mens tot mens en van situatie tot situatie. Daarmee bedoel ik niet dat alleen het individu bepaalt wanneer zijn leven waardevol is, want het leven van een mens is ook waardevol voor anderen. Dat is een van de kenmerken van menselijke waarden: er zit altijd een betrokkenheid in op anderen.''

Waar komt de vraag naar het bepalen van de waarde van een mensenleven vandaan? ,,Dat moet je je eerst afvragen'', zegt Annemarie Mol, medisch filosofe te Twente. ,,Zonder prenatale diagnostiek hadden de ouders van baby Kelly niet de keuze gehad. Zonder medische technologie had Terri niet meer geleefd. Dat moeten we beseffen: dat de geneeskunde een hoop nieuwe dilemma's creëert die vergelijkbaar zijn met die uit de oude Griekse tragedies. Als ouder geconfronteerd worden met de vraag of het leven van je zwaar gehandicapte dochter de moeite waard is of niet, dat is tragisch. Deze situatie wordt door de geneeskunde gecreëerd en daar moeten we mee leren leven. Dat betekent onder meer dat we af zullen moeten van de gedachte dat we dankzij de techniek alles onder controle kunnen hebben. De techniek neemt de tragische kanten van het bestaan niet weg.''

,,Je moet je ook afvragen in welke termen we de vraag stellen. Nu gebeurt dat in juridisch jargon, waarin er alleen maar zwart-wit oplossingen mogelijk zijn. Wel de moeite waard of niet de moeite waard, goed of fout. Maar als je de vraag bekijkt waar hij thuishoort -binnen de zorg- dan zijn er geen zwart-wit oplossingen. De ene mevrouw met een ongeneeslijke vorm van kanker wil toch behandeld worden, omdat ze nog wil leven om de geboorte van haar kleinkind mee te maken. De andere vrouw op hoge leeftijd, die al haar vrienden al heeft zien sterven, hoeft niet meer behandeld te worden aan haar longontsteking. Voor dit soort situaties bestaan geen algemene richtlijnen, behalve dan dat je ze bij voorkeur in overleg met elkaar en met de medische staf kunt bespreken in plaats van naar de rechter te gaan.''

Volgens Mol betekent dat niet ,,dat je het niet met elkaar moet hebben over wat het leven de moeite waard maakt. Maar je kunt daar beter over spreken vanuit concrete levensverhalen van patiënten en vanuit de collectieve ervaringen van artsen dan vanuit het abstracte juridische discours. Filosofen moeten niet op de stoel van de rechter willen zitten. In plaats daarvan kunnen ze zich beter inleven in de positie van de andere betrokkenen.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden