filosofisch elftal

Filosofisch Elftal: Welkom in de nieuwe wereldorde

De G7 bijeen op Sicilië. Beeld AFP

De opstelling van de Verenigde Staten onder president Trump doet de bestaande liberale wereldorde wankelen. Wat zou het antwoord van Europa moeten zijn?

De Amerikaanse president Trump weigert het belang van het Navo-bondgenootschap te benadrukken, traineert de besluitvorming van de G7 en bekritiseert Duitsland. Het zijn maar enkele gebeurtenissen waaruit blijkt dat er grote veranderingen gaande zijn in de machtsverhoudingen in de wereld. Wat betekent dit voor Europa? Zijn er alternatieven voor de zo vertrouwde ordening die na de Tweede Wereldoorlog ontstond?

Bastiaan Rijpkema, universitair docent rechtsfilosofie aan de Universiteit Leiden, genomineerd voor New Scientist Wetenschapstalent 2017: "Er zijn tekenen van een verschuiving van een unipolaire wereldorde, met de VS als leider van de 'vrije wereld', naar een andere, multipolaire wereldorde. Daar wordt al langer over nagedacht, onder anderen door politiek filosoof Chantal Mouffe. Voor Mouffe is antagonisme de essentie van 'het politieke': conflict is een inherent en onuitwisbaar element van menselijke samenlevingen. Dit idee ontleent Mouffe aan een controversieel denker: Carl Schmitt. Hij was een Duitse staatsrechtgeleerde die aanvankelijk de constitutie van Weimar verdedigde, maar die in 1933 voor de NSDAP koos. Zijn werk van vóór 1933 wordt nu weer veel gelezen. Mouffe polemiseert op basis van Schmitt onder meer tegen het consensus-denken van Habermas en Rawls. Het is volgens haar een illusie dat een politiek systeem een rationele consensus kan produceren; het moet daarom de onoplosbare tegenstellingen in de samenleving erkennen. Alleen dan kan het politieke antagonisme getransformeerd worden in een acceptabele variant, waarin politieke opponenten elkaar niet als vijand zien, maar als legitieme tegenstander.

"Juist in dit opzicht verwacht Mouffe op het wereldtoneel veel van een multipolaire, pluralistische wereldorde. De kosmopolitische wereldorde, waarin de liberale democratie als enige rationele model wordt 'uitgerold' over de wereld, werkt volgens haar antagonisme in de hand. Omdat alternatieve staatsinrichtingen niet als legitiem erkend worden. In een multipolaire wereldorde is er voor die alternatieven wél ruimte; conflicten worden minder snel antagonistisch. Punt is: binnen de betrekkelijk stabiele unipolaire wereldorde, onder de Amerikaanse veiligheidsparaplu, waren dit interessante, maar vrijblijvende gedachtes. Met president Trump is dat vrijblijvende er wel af."

Ingrid Robeyns, hoogleraar ethiek aan de Universiteit Utrecht: "Inderdaad. Maar ik zie de huidige crisis in de Noord-Atlantische politiek, niet alleen door Trump veroorzaakt maar ook door Brexit, niet enkel als een bedreiging. Het is ook een kans voor Europa om zichzelf als politiek en moreel project te herbronnen. We hebben jarenlang de democratie als een gegeven verondersteld, maar Brexit en de overwinning van Trump hebben ons doen beseffen dat de democratie altijd actief beschermd en gevoed moet worden. Dat hebben we ook gezien tijdens de Nederlandse en Franse verkiezingen, veel kiezers beseften wat er op het spel stond. Het ligt in de aard van de moderne mens dat we morele waarden die in grote mate gerealiseerd zijn, als vanzelfsprekend gaan aannemen. Terwijl ook het idee van vrede en goede internationale betrekkingen in Europa onderhoudswerk vergt. Doordat Trump nu zijn handen van Europa aftrekt én omdat de gevolgen van de verkiezing van Trump het zo duidelijk maken dat democratische instituties altijd beschermd moeten worden, heeft Europa nu een kans om haar oorspronkelijke doel - vrede - opnieuw centraal te stellen. En ook om de vreedzame relaties met de andere Europese landen niet als vanzelfsprekend te beschouwen."

Sterk en verenigd Europa

Rijpkema: "Op het morele vlak is Europa altijd sterk geweest. Alleen heeft het weinig zin om welke morele boodschap dan ook te verkondigen als je niet ook een zeker machtswoord kunt spreken. Dat kun je leren uit de politiek en het denken van de Amerikaanse oud-minister Henry Kissinger. Europa is eraan gewend om bij het verkondigen van haar morele lessen te profiteren van de dreiging die uitging van haar grote broer Amerika. Europa kan alleen maar hopen dat een volgende president de rol van de VS in de wereld weer serieus neemt, en in de tussentijd direct beginnen met het opbouwen van haar eigen defensie. Want er is helaas geen ander, overkoepelend systeem om de liberale, democratische wereldorde te beschermen. Wie garandeert in de multipolaire wereldorde van Mouffe de vreedzame co-existentie van de verschillende staten en staatsvormen? Wie zegt dat verschillende machtsblokken niet steeds hun invloedssfeer zullen willen uitbreiden wanneer de VS niet langer dominant kan of wil zijn? We proberen de internationale orde wel zoveel mogelijk dicht te timmeren met verdragen en bondgenootschappen, maar zodra je buiten de nationale staten komt, heeft elke afspraak uiteindelijk een open einde. Je kunt machtspolitiek diep begraven onder recht en moraal, maar als het erop aankomt is het internationaal toch de sterkste die het laatste woord heeft."

Robeyns: "Ik ben het ermee eens dat Europa zelf haar defensie op orde zal moeten gaan brengen. Maar ik denk niet dat we per definitie Amerika nodig zouden hebben voor een liberale, democratische wereldorde. Momenteel is het juist Amerika dat laat zien hoe kwetsbaar de democratie is, door een leider de wereld in te sturen die onbetrouwbaar en narcistisch is en die de gevolgen van zijn eigen daden niet kan overzien. Nog vóór zijn verkiezing hebben historici gewaarschuwd dat Trump uit is op een dictatuur. Hij doet er alles aan om de onafhankelijke pers in de VS kapot te maken. Hij sluit deals met dictators in het Midden-Oosten en schoffeert zijn Europese, democratisch verkozen collega's. Dit is nog een bijkomende reden waarom het voor Europa nodig is om haar eigen defensie en interne samenwerking te verstevigen. Het is ook heel belangrijk dat de kwaliteitsmedia in Europa onafhankelijk en kritisch blijven berichten over Trump, en dat de kwaliteitspers in de VS op morele en praktische steun uit Europa kan rekenen. Het typisch moderne vooruitgangsoptimisme moet ons niet blind maken voor de mogelijkheid dat het nog erger kan worden dan het al is."

In het Filosofisch Elftal analyseren twee denkers een actuele vraag.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden