Filosofisch elftal Herman Philipse

Wat kunnen denkers zeggen over het nieuws, over wat krantenlezers schokt of juist koud laat? Tweewekelijks laten wijsgeren uit Trouws filosofisch elftal hun gedachten erover gaan.

Stuurknuppel

Wanneer angst rationeel is? Herman Philipse, universiteitshoogleraar aan de Universiteit Utrecht denkt dat je dat vrij simpel kunt berekenen. ,,De waarschijnlijkheid maal de omvang van de schade geeft een aardige definitie. Het is irrationeel om bang te zijn voor iets waarschijnlijks als dat geen ernstige consequenties heeft. Bang zijn voor iets onwaarschijnlijks dat wél verschrikkelijke consequenties heeft, is eveneens irrationeel. Vermenigvuldig dit getal vervolgens met de invloed die je hebt. Het is namelijk irrationeel om bang te zijn voor iets wat je niet kunt verhelpen.''

Angst heeft volgens Philipse ten onrechte een slechte naam. ,,Angsten zijn functioneel. Als er een kans is dat de vogelgriep zich vermengt met een menselijke griep, is het zinvol om daar bang voor te worden, en je daarop voor te bereiden met adequate maatregelen. Dat geldt met name voor de experts. Zij kunnen meer invloed uitoefenen dan leken, dus zij moeten bezorgder zijn.''

Dat angst een slechte naam heeft, ondervond Philipse zelf. ,,Ik werd beschuldigd van islamofobie zonder dat mensen zich afvroegen hoe reëel die angst is. Als je weet dat in vrijwel alle grote steden in Nederland in 2010 moslims de meerderheid van de bevolking uitmaken, en dat een deel van de moslims er radicale opvattingen op na houdt, dan is het mogelijk om de rationaliteit van die angst te onderzoeken.''

Socrateshoogleraar Annemarie Mol doceert politieke filosofie aan de Universiteit Twente. Zij vindt dat je er meestal niet veel mee opschiet om over angst in termen van rationeel of irrationeel te praten. ,,Je kunt je beter afvragen of angst past in het dagelijks leven. Dan is het begrijpelijk dat mensen vaak banger zijn om te vliegen dan om in een auto te rijden. Als je elke dag angstig naar je werk moet met de auto, heb je een groter probleem dan als je bang bent voor iets dat je bijna nooit doet.''

Als filosoof onderzoekt ze de woorden die we gebruiken. ,,Neem nu een begrip als 'feitelijk risico''', zegt ze. ,,Vaak kennen we de feiten helemaal niet. Zo is het bij de vogelgriep duidelijk dat de experts niet weten hoe gevaarlijk het is. Hoe het virus zich precies gaat ontwikkelen, valt simpelweg niet te voorspellen.''

Ziektes als de vogelpest zijn complexe problemen, zegt Mol. ,,Daarmee bedoel ik dat ze onoverzichtelijk zijn. Het is onmogelijk om alle variabelen te overzien. Pogingen om het gevaar te bezweren, roepen vaak andere, onvoorziene gevaren op. Als kippen geruimd worden door mensen zonder beschermende kleding, vergroot dat juist de kans op de vermenging van virussen, die we wilden voorkomen.''

Filosofen moeten volgens Mol eerder dwarsdenken dan algemeniseren. ,,Het is mij te makkelijk om als filosoof met een brede armzwaai, en niet gehinderd door kennis van de details, allerlei cultuurfilosofische uitspraken te doen. Ik ben een filosoof van het detail. Als ik het probleem van de vogelgriep voor me zie, dan zie ik niet zoiets algemeens als 'de moderniteit'. Dan zie ik een Thaise boerderij waar de boerin treurt omdat haar kippen levend begraven worden en een wetenschapper in een lab die naarstig uitzoekt of er al een recombinantvirus ontstaan is.''

René Gude is directeur van de Internationale School voor Wijsbegeerte te Leusden. Hij verklaart onze angst door te wijzen op de overeenkomsten tussen onze maatschappelijke situatie en die van de Romein Seneca. Die ontwikkelde een stoïcijnse theorie hoe de angst te bezweren. Seneca verkeerde, legt Gude uit, in een geglobaliseerde en rijke omgeving, net als wij. Hij had weet van een grote en onoverzichtelijke wereld, en dan biedt de rijkdom beangstigend veel mogelijkheden en worden mensen bang voor de vrijheid.

,,Het is geen toeval dat de Griek Plato in de beschutting en overzichtelijkheid van zijn knusse polis (stad, red.) juist de moed benadrukte'', zegt Gude. ,,Plato had minder reden om bang te zijn dan Seneca.''

,,Het soort angst dat je voelt als een grote man met gebalde vuisten voor je staat, wordt in een geciviliseerde, complexe, rijke samenleving vervangen door bange vermoedens over wat de mensen om je heen wel niet van je vinden. Soms weten we dan niet eens meer waar we precies bang voor zijn. Dan ben je blij als je daar een object aan kunt geven: harige spinnen bijvoorbeeld.''

De angst voor de vogelgriep is enerzijds reëel, zegt Gude. ,,Je kunt er dood aan gaan. Anderzijds is het ongrijpbaar. Aan Sars zijn tientallen mensen gestorven. Heel treurig, maar op wereldschaal is dat niets. Het is de gedachte aan zo'n onzichtbaar virus die het dreigend maakt.''

Machteloosheid vergroot de angst, zegt Gude. ,,Tijdens de Eerste Wereldoorlog bestookten Britse militairen de vijand vanuit een vliegtuigje, terwijl anderen vanuit een eenpersoons luchtballonnetje schoten. De piloten stierven even hard als de mensen in het ballonnetje, maar als ze het overleefden, waren de ballonmannetjes allemaal hartstikke gek geworden. Stress. De piloten hadden daar minder last van. Zij hadden namelijk een stuurknuppel, waardoor ze het idee hadden meesters over hun eigen lot te kunnen zijn.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden