Filosofieprijs voor boek Luuk van Middelaar

Hans Achterhuis: 'Luuk van Middelaar doet denken aan Machiavelli en Tocqueville.' (FOTO WERRY CRONE, TROUW)

Gisteravond, tijdens de Nacht van de Filosofie, werd de Socrates Wisselbeker doorgegeven aan Luuk van Middelaar voor ’De passage naar Europa’, een boek over het ontstaan van de Europese gemeenschap. De winnaar van vorig jaar, Hans Achterhuis, legt uit wat hij waardeert aan het bekroonde boek.

Tien jaar geleden schreef Luuk van Middelaar zijn veelgeroemde en bekroonde studie ’Politicide’ over de dood van de politiek in de Franse filosofie. Een boek dat je kunt lezen als een lofzang op de politiek. Datzelfde geldt voor ’De passage naar Europa’, zijn nieuwe, terecht met de Socrates Wisselbeker bekroonde boek.

In ’Politicide’ liet Van Middelaar zien dat Franse denkers drie generaties lang geen oog hebben gehad voor het eigene van de politiek, die van ons vraagt dat we geweldloos omgaan met pluralisme en conflicten in de publieke ruimte. De generatie van Jean Paul Sartre geloofde immers dat een communistische revolutie een einde zou maken aan die pluraliteit, de generatie van Michel Foucault zag geen verschil tussen politieke en de instrumentele machtsuitoefening en de laatste generatie, die van André Glucksmann en Luc Ferry, stelde tegenover de amorele politiek het goed en kwaad van de moraal. Aan het eind van ’Politicide’ ontwaarde Van Middelaar de mogelijkheid van een ’terugkeer van de politiek’. Denkers als Machiavelli, Tocqueville en Arendt konden onze ogen opnieuw scherpen voor het belang van het politieke handelen in de publieke ruimte.

Deze denkers vormen de filosofische achtergrond van de meeslepende historische beschouwing die Van Middelaar nu heeft geschreven over het ontstaan van de Europese Gemeenschap. Al is er één groot verschil tussen ’Politicide’ en ’De passage naar Europa’. Het eerste boek is vooral vanuit de studeerkamer geschreven, de tweede berust op een aantal jaren ervaring in de Europese en Nederlandse politiek. De filosofische blik, van buitenaf, wordt zo aangevuld en versterkt door de ervaring van binnen uit. Dat levert een schitterend boek op, dat doet denken aan Machiavelli en Tocqueville: ook zij waren denkers die zowel midden in de politiek stonden als er van een afstand op konden reflecteren.

Net als Machiavelli schildert Van Middelaar de politicus als iemand die virtuoos gebruik maakt van de mogelijkheden die de tijd biedt, die compromissen weet te sluiten, het publiek kan bespelen, maar ook niet bang is om, indien nodig, impopulaire besluiten te nemen. En net als Tocqueville, vooral beroemd om zijn levendig verslag van de beginnende Amerikaanse democratie, heeft Van Middelaar oog voor langzame, maar uiteindelijk grote veranderingen die een nieuwe werkelijkheid als de Europese Unie scheppen.

Dit alles leidt tot een nieuw en hoopgevend perspectief op Europa.

Tegenover het eeuwige geklaag over de bureaucraten in Brussel en tegenover het cynisme over het ontbreken van een ’echte’ buitenlandse politiek van de EU onderstreept Van Middelaar hoeveel er al bereikt is in de politieke ruimte tussen de kantoren in Brussel en de geopolitieke machtsverhoudingen van vooral de grote staten. Met recht prijst hij daarom aan het einde van zijn studie de homo politicus als een tijdskunstenaar. „Hij schept feiten op de drempel van het ogenblik. Door zich in het heden ten overstaan van een publiek verantwoordelijk te maken kan een politicus de brug slaan van het verleden naar de toekomst. Dan maakt hij van het moment een passage.”

In het recente verleden zijn er door Europese politici zo een aantal van deze bruggen geslagen en passages gemaakt. Tezamen markeren zij de weg naar de nieuwe werkelijkheid van Europa, die allerminst vast ligt en nooit af zal komen. Dat laatste hoort juist bij de politiek. Er is niet een of andere absolute utopie die aan het Europese project ten grondslag ligt, het gaat eerder over steeds wisselende idealen en verhalen. Die verhalen vertelt Van Middelaar dan wel zo meeslepend dat menige eurosceptische lezer zal moeten toegeven dat in de Europese politieke ruimte toch al veel gerealiseerd is.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden