Filosofie verruimt blik van manager

null Beeld

Op Nijenrode Business Universiteit volgen managers colleges filosofie. Het moet de moderne leidinggevende helpen bij zijn werk. Of dat ook altijd lukt is de vraag. 'Een filosoof heeft makkelijk praten. Die hoeft geen knopen door te hakken.'

Toen Jan Ravensbergen nog geen manager was, vond hij managers maar irritante mensen. "Als werknemer ergerde ik me steen en been aan hun bedilzucht. Ze timmerden alles dicht met hun regeltjes. Voor eigen creativiteit was geen ruimte."

De 34-jarige man uit Aalsmeer - rossig haar, rode riem, rode schoentjes - loopt het Albert Heijngebouw binnen van 'business university' Nijenrode. Dat deed hij de afgelopen negen weken elke dinsdagmiddag. Hij is een van de deelnemers aan de collegereeks 'filosofie voor managers'. De serie is georganiseerd door Focus Conferences, een bedrijf uit Amsterdam dat trainingen verzorgt voor leidinggevenden.

Want Ravensbergen is geen eenvoudige werknemer meer. Als eigenaar van een communicatie- en marketingbureau heeft hij inmiddels twaalf mensen onder zich werken. Toch is zijn vroegere aversie tegen managers niet helemaal verdwenen. "Mijn droom is dat er zo weinig mogelijk management hoeft te worden ingezet. Maar ja, helemáál zonder regels gaat het niet. Dat heb ik wel ontdekt."

Door de gang draaft een troepje lachende studenten: jong, netjes gekleed en zelfbewust - het is alsof een reclamespotje voorbij komt rennen. De managers van de toekomst.

Ravensbergen heeft economie én filosofie gestudeerd. "Maar met filosofie heb ik daarna niet veel meer gedaan", zegt hij. "Ik begon het te missen. Filosofie scherpt je denken en helpt je helder te analyseren. Daar heb je ook als manager baat bij."

In het collegezaaltje melden zich twaalf andere deelnemers, onder wie één vrouw. Ze zitten hier allemaal op kosten van hun baas of eigen bedrijf - de cursus kost 2500 euro.

Daar krijgen ze veel voor terug. Bekende namen als Jos de Mul, Stine Jensen, Ad Verbrugge, Hans Achterhuis en Alain de Botton kwamen de afgelopen weken hun verhaal houden. Vandaag is de eer aan Peter-Paul Verbeek, hoogleraar Filosofie van Mens en Techniek aan de Universiteit Twente. Voordat hij van wal steekt, nodigt hij de cursisten eerst uit hun 'ultieme managementvraag' te formuleren.

"Persoonlijk. Eenvoudig. Met vertrouwen", zegt een leidinggevende bij KPN. "Dat is mijn nieuwe slogan. Maar welke inhoud koppel je daaraan?"

Een ander wil "veranderingen in de maatschappij linken aan hoe je leiding geeft".

Zijn buurman: "Voor mij is de vraag: in hoeverre kan iedereen in het bedrijf verantwoordelijkheid dragen? Wij hadden vroeger een 'beheersplan'. Nu heet het 'beheerplan'. We proberen het proces meer los te laten."

Verbeek, een man van begin veertig met krullend haar en vrolijke ogen, knikt enthousiast, blij met dit bruggetje naar zijn onderwerp. "Dat is precies waar mijn college over zal gaan. Beheersen of beheren: hoe moeten we omgaan met techniek?" En een college wórdt het. Was het begin nog interactief, wat volgt is twee uur ouderwets hoorcollege.

Verbeek toont een scène uit de film 'Modern Times' van Charlie Chaplin, waarin een arbeider vermalen wordt door een reusachtige tandwiel. Verbeek: "Nieuwe technieken hebben iets bedreigends, en al snel gaat de discussie dan over: mag het wel, of mag het niet?"

Dat is geen goede manier om over de kwestie na te denken, betoogt Verbeek. "Alsof mens en techniek twee verschillende werelden zijn die je tegenover elkaar kunt stellen. Techniek staat veel dichter bij de mens dan we denken. In feite begon de mens pas echt mens te zijn toen hij techniek begon te gebruiken. We kunnen daarom beter de vraag stellen hoe een bepaalde techniek de relatie tot de wereld om ons heen vormgeeft. En hoe we daar verantwoordelijkheid voor kunnen nemen."

Bevlogen weidt Verbeek uit over de denkbeelden van de Franse filosoof Michel Foucault. "Volgens Foucault staat de mens voortdurend in een krachtenveld. Er zijn altijd machten die hem beïnvloeden. Daar is technologie er één van. Technische instrumenten hebben een zuigende werking. En zodra ze er zijn, kun je niet meer terug, maar moet je kiezen hoe je je ertoe verhoudt. In plaats van nieuwe technieken te willen beheersen, moet je die op een goede manier begeleiden."

Verbeek kijkt zijn toehoorders aan. "En dat is ook een relevant uitgangspunt voor een manager. Je kunt het bedrijfsproces niet beheersen, maar je moet het wel op een goede manier beheren."

Het klinkt mooi, maar ook wat abstract. En wat precies de overeenkomst is tussen een technologische ontwikkeling en een bedrijf - dat per slot van rekening niet uit chips maar uit mensen bestaat - wordt niet helemaal duidelijk. Maar ja, volgens de brochure van de collegereeks zouden de cursisten gaan "meefilosoferen over actuele managementonderwerpen uit de dagelijkse praktijk", dus Verbeek doet zijn best.

Leontine Born van Focus Conferences vindt het niet erg dat de verbinding tussen filosofie en management niet altijd even duidelijk is tijdens de collegereeks. "Filosofie kun je niet één op één toepassen in je bedrijf. Dat is ook niet de bedoeling", zegt ze tijdens de pauze. Er is staand buffet: een licht avondmaal met salade en pasta.

Born vervolgt: "Je komt hier omdat je je blik wilt verruimen en meer achtergrondkennis wilt verwerven. Een leider is iemand die anderen inspireert - maar wat inspireert de leider? Hier doe je nieuwe ideeën op."

Rob Heuperman (54), directeur van een bouwbedrijf, knikt. "Precies. Als leider moet je je ontwikkelen."

Wat bedoelt hij daar precies mee? En waarom moet dat eigenlijk? Heuperman fronst zijn wenkbrauwen en kijkt lichtelijk geïrriteerd naar zijn bord met sla en fetakaas.

Na afloop van het college blijft Klaas Winter (54), leidinggevende bij een brandstofleverancier voor luchtvaartmaatschappijen op Schiphol, nog wat hangen in de zaal. Hij heeft genoten van de cursus, zegt hij. "Kijk, ik ben een praktisch mens, een techneut van origine. Als ik een probleem zie, wil ik dat meteen oplossen. Dat is dé valkuil van managers. Daarom is filosofie nuttig. Filosofie leert je de dingen op afstand te bekijken, de tijd te nemen, het probleem vanuit meerdere kanten te bezien. Je beseft hoe complex sommige vraagstukken zijn."

Maakt filosofie het werk van een manager daarmee niet nodeloos ingewikkeld? Winter lacht: "Misschien wel. Een filosoof heeft natuurlijk makkelijk praten. Hij denkt na en kan het daarbij laten. Maar een manager moet op een gegeven moment wel iets dóen. Hij heeft knopen door te hakken en moet met oplossingen komen voor pro..."

Hij valt stil. "Nee, niet 'problemen'. Uitdagingen. Ik zeg altijd: problemen bestaan niet."

En met die bezwering verlaat hij, opgewekt, de zaal.

Aristoteles als voorbeeld voor moderne leider

De cursus 'Filosofie voor managers' past in een wijdere trend: steeds vaker verlaten filosofen de ivoren toren van de universiteit en proberen ze filosofie toepasbaar te maken voor praktische situaties van alledag. Zo ook in het bedrijfsleven, getuige pas verschenen boeken als 'Socrates op de markt' van Jos Kessels, 'De kleine Machiavelli' van Peter Noll en 'Denkgereedschap 2.0' van Paul Wouters.

Ook de Duitse filosofe Christa Mesnaric haakt aan bij deze trend. In haar boekje 'Aristoteles voor managers', dat zojuist in Nederlandse vertaling is verschenen, voert zij de Griekse filosoof op als een soort bedrijfsanalist. Aristoteles hechtte veel waarde aan het praktische leven, betoog Mesnaric. En hij was mentor van de jonge Alexander de Grote. Moderne leiders kunnen veel van hem leren, vindt Mesnaric.

Zo leerde hij volgens haar dat succes nooit een prestatie is van een enkeling, maar alleen samen met de inzet van anderen gerealiseerd wordt. Managers moeten dus geen solisten zijn, zegt Mesnaric, maar hun ondergeschikten zoveel mogelijk bij hun plannen betrekken.

Van Aristoteles is bekend dat hij al wandelend doceerde. Dat terwijl de huidig vergadercultuur 'bewegingsloosheid' stimuleert, zegt Mesnaric. "Na een lange heenreis per auto, trein of vliegtuig, zetten we ons zittend in voor onze belangen en opvattingen, om vervolgens op de terugreis uitgeput in een 'ontspannende' zetel weg te zakken."

Aristoteles' voorbeeld verdient navolging, schrijft Mesnaric. "Organiseer wandelvergaderingen. En dan het liefst in een mooie, landschappelijke omgeving."

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden