Filosofie moet de cultuur doordrenken

De Maand van de Filosofie, die morgen begint, bestaat tien jaar. De initiatiefnemers van het eerste uur zijn blij met de popularisering van de filosofie, al gaat hen die nog lang niet ver genoeg.

De Maand van de Filosofie heeft nog niet dezelfde bekendheid als de Boekenweek, maar is wel uitgegroeid tot een vaste waarde. Elk jaar worden er in april meer dan honderd filosofische lezingen en debatten georganiseerd, duiken filosofen op in de media en liggen hun boeken prominent in de etalages. En niet uitsluitend in de grote steden - menig filosoof maakt in april een kleine tournee door het land.

Daan Roovers, hoofdredacteur van Filosofie Magazine en mede-organisator: "Ik ben de afgelopen edities op uitnodiging van bibliotheken en lokale verenigingen onder meer in Best geweest, in Voorschoten, in Zevenaar en in een café in Zwolle. Overal blijkt enthousiasme te bestaan voor filosofie."

Hoogtepunt van het jaarlijkse denkoffensief is de Filosofienacht in het Amsterdamse Felix Meritis, goed voor negenhonderd bezoekers. Dan kraken de houten trappen van het achttiende-eeuwse pand aan de Keizersgracht, waar Arthur Schopenhauer nog op bezoek is geweest, en wordt er zes uur lang in vijf zalen simultaan gefilosofeerd, vrolijk en driftig.

Jean Christoph Boele van Hensbroek, directeur van uitgeverij Lemniscaat, kwam eind jaren negentig op het idee. "In een gesprek met Leo van de Wetering van de Rotterdamse boekhandel Donner. We vonden het allebei vreemd en jammer dat filosofie zo matig verkocht. Terwijl Filosofie Magazine toen al rond de dertienduizend betalende abonnees had. Ik dacht: er is wel publiek, je moet het alleen weten te bereiken. Als we elk jaar één maand de krachten zouden bundelen en iedereen die met filosofie te maken heeft bijeen zouden brengen en tegelijkertijd laten pieken, dan zou dat een enorme impuls geven aan de filosofie in Nederland."

Er volgde een bijeenkomst bij Lemniscaat in Rotterdam, waarbij andere uitgevers en boekverkopers aanschoven. Al snel werd er een stichting opgericht met in het bestuur vertegenwoordigers van de participerende boekverkopers en uitgeverijen, Filosofie Magazine, de Internationale School voor Wijsbegeerte (ISVW) en de Universiteit van Tilburg.

Anderhalf jaar later was de eerste Maand van de Filosofie een feit, compleet met een speciaal uitgegeven essay (à la Boekenweekgeschenk), activiteiten in het land en een slotmanifestatie op de ISVW. En op 6 april 2002 werd in Felix Meritis de eerste Nacht van de Filosofie gehouden, dit jaar herdoopt tot Filosofienacht.

Daan Roovers: "Die eerste Nacht was waanzinnig. Het besef dat het gelukt was, dat we honderden mensen op de been hadden gekregen voor een avond filosofie. Dat stond de volgende dag ook op de voorpagina van Trouw: In de rij voor de filosofie."

René Gude, mede-initiatiefnemer en directeur van de ISVW, stond in de bovenzaal op het podium tijdens het onderdeel stand-up-philosophy, waarbij drie filosofen als wijsgerige comedians reageerden op vragen uit de zaal - inmiddels een vast onderdeel. Gude: "We ondervonden als nooit tevoren hoeveel kwalitatief hoogstaand plezier je kunt beleven aan filosofie."

Erno Eskens, destijds verantwoordelijk voor de organisatie: "Alleen al dat onderdeel was vernieuwend: filosofie mocht ineens leuk zijn."

Maar er waren ook zwaarwichtige gesprekken, met prominente internationale gasten. René Gude: "Academische filosofen die zelden in contact kwamen met het publiek, traden tijdens de Nacht naar buiten. Bijvoorbeeld een interview door de Nijmeegse hoogleraar Paul van Tongeren met Samuel IJsseling, een Leuvense oud-hoogleraar. Ontzettend goed. Het probleem met beroemde filosofen is dat niemand ze kent."

Door de jaren heen is het een imposant rijtje geworden, met namen als Peter Sloterdijk, Rüdiger Safranski, Agnes Heller en John Gray. Ze komen graag en zijn niet zelden verrast over de arena waarin ze belanden. Daan Roovers: "Martha Nussbaum vertelde in een interview na haar bezoek in Nederland vol verbazing over het enthousiasme en de omvang van het publiek dat wij in Nederland met filosofie weten te bereiken. Soms heb ik zelf nog het beeld dat we hier achterlopen in vergelijking met de rest van Europa, maar dat stamt van twintig jaar geleden. Inmiddels is dat echt achterhaald, er is iets veranderd."

Tijdens de eerste Nacht werd ook voor het eerst de Socrates Wisselbeker uitgereikt, met een knipoog naar de gifbeker waarmee de Griekse denker zijn doodvonnis voltrok. Roovers: "Het begon als een geintje. Een prijs in de vorm van een foeilelijke groene beker. Maar al snel werd het toch wel een begerenswaardig ding."

Om het prijzengeld ging het niet, dat bedroeg - en bedraagt nog altijd - slechts vijfhonderd euro. Wel om de eer: vakgenoten bekronen het meest prikkelende filosofische boek van het jaar. Winnaars als Jos de Mul, Michiel Leezenberg en Luuk van Middelaar voldeden volgens de jury niet alleen aan de academische standaard, maar wisten ook een brug te slaan naar een groter publiek.

Dat grotere en bredere publiek, daar is het de stichting Maand van de Filosofie om te doen. Erno Eskens: "We zien het als onze taak om de filosofie te verbreiden. De filosofie moet de hele cultuur doordrenken."

Een nobel streven, maar is de ideële stichting niet vooral een handig vehikel van de uitgevers, boekverkopers en andere commerciële spelers die haar lanceerden? Uitgever Jean Christoph Boele van Hensbroek: "Natuurlijk hebben de organiserende partijen elk een commercieel belang. Maar als je geen commerciële basis hebt, hoe wil je dan een ideaal verwezenlijken?

"Filosofie uitgeven doe je sowieso niet in de eerste plaats om er rijk van te worden. Maar als je het doet, wil je er ook zoveel mogelijk mensen mee bereiken. Dat is gelukt: de verkoop is behoorlijk gestegen en het aantal uitgevers van filosofie is toegenomen. Bovendien: filosofen zijn uit hun ivoren toren gekomen en zijn zich volop gaan mengen in het publieke debat. Ze zijn herkenbaar geworden als mensen die nadenken over ónze tijd en ónze problemen.'

De stichting staat zich erop voor dat zij 'geen cent' subsidie ontvangt. Haar belangrijkste financiële pijler is het essay, waarvoor elk jaar een andere schrijver wordt gevraagd en dat gedurende de Maand voor vijf euro naast de kassa's ligt. Van de opbrengst van deze boekjes, waarvan er gemiddeld zo'n vijftienduizend over de toonbank gaan, wordt onder meer de medewerker betaald die de Filosofienacht organiseert. Het eerste essay werd geschreven door Patricia de Martelaere, daarna volgden onder anderen Connie Palmen en Arnon Grunberg. Dit jaar is de mediagenieke filosofe Stine Jensen aan de beurt.

De Maand van de Filosofie heeft bij gedragen aan de popularisering van de filosofie. De beweging werd en wordt gedragen door dezelfde mensen die met succes hebben geijverd voor het invoeren van filosofie in het onderwijs. Ze hadden naar eigen zeggen de tijd mee: het bedrijfsleven begon filosofen in te huren en de filosoof werd ontdekt als alternatief voor de therapeut.

Was de filosofie twintig jaar geleden weinig zichtbaar, inmiddels zou je je bijna gaan afvragen of haar populariteit niet wat te ver is doorgeslagen. Tien jaar geleden uitte Menno Lievers in NRC Handelsblad de angst dat de vervlakking op de loer lag. Boele van Hensbroek: "Die angst is niet bewaarheid. We hebben in Nederland een brede filosofische cultuur. Er is interesse voor een boekje met 101 filosofische problemen, maar ook voor uitgesproken zware kost. Van Sartres 'Het zijn en het niet' kunnen we nu meer dan 2000 exemplaren verkopen. Denken doen we op verschillende niveaus."

Erno Eskens: "Het is niet of/of, maar en/en. Natuurlijk hebben we wetenschappers nodig die twee jaar zitten te studeren op een paar bladzijdes Kant. Maar we hebben ook mensen nodig die de uitkomsten van dergelijk onderzoek kunnen uitleggen aan vierjarigen."

René Gude: "Ik denk wel dat de popularisering de kwaliteit op den duur kan gaan aantasten. Wij moeten er als filosofen voor zorgen dat we op een verantwoorde manier blijven beantwoorden aan de toegenomen vraag. Dat probleem is filosofisch Nederland bekend en er wordt aan gewerkt. Ik ben bezig met de organisatie van een congres waarin dit besproken gaat worden. Misschien moet er een keurmerk voor filosofen komen, een soort stempel van het gilde."

Jean Christoph Boele van Hensbroek: 'Nu we hier tien jaar mee bezig zijn, gaan we pas echt gas geven. Er moeten in het hele land filosofienachten komen. En filosofische bumperstickers. En bierviltjes, wat mij betreft gaan we morgen met Grolsch en Heineken praten.'

Gratis Filosofiekrant
Een overzicht van meer dan honderd activiteiten die plaatsvinden in de Maand van de Filosofie staat in de Filosofiekrant.

Deze is vanaf morgen gratis verkrijgbaar in boekhandels van Selexyz, in universiteiten en in bibliotheken en andere deelnemende instituten.

In de krant staat verder een interview met essayschrijfster en filosofe Stine Jensen, een vooruitblik op de uitreiking van de Socrates Wisselbeker en portretten van zeven klassieke denkers: wat zeiden ze over authenticiteit en brachten ze die zelf ook in de praktijk? De portretten zijn een eerste verkenning van het thema van deze Maand: het echte leven.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden