Verbreding

Filosofie kan niet zonder canon, vinden deze filosofen

Plato en zijn leerlingen op een vloermozaïek.Beeld Getty

Weg met de canon van de filosofie, bepleitte de Britse filosoof Liam Kofi Bright in deze krant. Niet iedereen is het met hem eens. Waarom de canon dan tóch behouden?

Het pleidooi van Liam Kofi Bright tegen de filosofische canon zette een felle discussie en een storm van niet mis te verstane reacties in gang. “Ja hoor, nu moet de filosofische canon kapot. Weg met Plato, Kant en Descartes. Want witte mannen, dus te homogeen”, klonk het op Twitter.

Nou was het argument van Bright om de canon – dat wil zeggen: de verzameling teksten die je geacht wordt te kennen als je filosofie hebt gestudeerd – overboord te kieperen niet dat die canon te wit of te mannelijk zou zijn samengesteld. We moeten überhaupt van die canon af, zegt hij. Want als iedereen dezelfde voorkennis heeft, is de filosofie als geheel slechter af. “We moeten af van het idee dat iedereen Plato’s ‘Republiek’ moet hebben gelezen”, aldus Bright.

De online gemeenschap van filosofen – veel filosofen zijn actief op sociale media – lijkt liever vast te houden aan de canon met z’n filosofen en hun teksten. Drie filosofen vertellen over hun beweegredenen om de canon te willen verbreden in plaats van afschaffen.

Rik Peels.

Streven naar een perfecte balans is zinloos

Rik Peels, universitair hoofddocent filosofie, religie en theologie aan de Vrije Universiteit (VU) in Amsterdam

“Ik vind het voorstel van Liam Kofi Bright om de canon helemaal af te schaffen belabberd. In filosofisch onderzoek heb je namelijk gemeenschappelijke basiskennis nodig. Anders ben je heel veel tijd kwijt met het aan elkaar uitleggen van cruciale begrippen en theorieën.” Al die tijd gebruiken om op één lijn te komen is zonde, vindt Peels.

Wat is de functie van de filosofische canon?

“Je leert de grote namen die impact hebben gehad in de filosofie, maar ook daarbuiten. Aristoteles was in de Middeleeuwen zó invloedrijk dat hij ‘De filosoof’ werd genoemd. Je kunt middeleeuwse filosofie daarom niet doorgronden zonder Aristoteles te lezen. Om onze huidige cultuur en literatuur te begrijpen, is het belangrijk te weten wie er invloed hebben gehad op het ontstaan.

“De canon kan ook voordelig zijn wanneer je iemand van buiten de canon wil bestuderen, bijvoorbeeld een vrouwelijke denker uit de achttiende eeuw. Dan moet je iets weten over andere denkers uit die periode.”

Voldoet de huidige canon?

“Nee. Ik ben een groot voorstander van het verbreden van de canon, want we hebben allemaal vooroordelen, ik zelf natuurlijk ook. Je merkt gelukkig wel dat er al aandacht is voor het bevorderen van diversiteit. Zo wordt op de VU het vak diversifying philosophy gegeven, waarin aandacht is voor vrouwelijke, niet-westerse en niet-witte filosofen.

“We moeten ook af van het idee dat iedere tijdsperiode en iedere cultuur per definitie een even grote bijdrage leveren aan het ontwikkelen van filosofische ideeën. Het is zinloos te streven naar een perfecte balans. Maar een verbreding, daar ben ik helemaal voor.”

Welke filosoof zou volgens u deel moeten uitmaken van de canon?

“Elizabeth Anscombe. Zij was een leerling van Wittgenstein en heeft fantastische dingen geschreven over intenties: de voornemens om iets te doen of juist te laten.”

Welke filosoof zou uit de canon mogen?

(Lacht) “Ja, dat is een lastige zonder collega’s voor het hoofd te stoten. Soms treedt het effect op dat filosofen in de canon horen omdat ze er altijd al in zaten. Ik heb het idee dat Kant zo iemand is. Hij is naar mijn mening een wat overschatte filosoof. Maar omdat hij al lang een canonieke denker is, heeft hij een geweldige invloed gehad, daar kan niemand omheen.”

Catarina Dutilh Novaes

De meeste filosofen staan niet voor niets in de canon 

Catarina Dutilh Novaes is hoogleraar redeneren en argumentatie aan de Vrije Universiteit in Amsterdam

“Ik ken Liam Kofi Bright vrij goed, hij heeft vaak superinteressante ideeën. Maar ik vind het niet realistisch om de canon helemaal af te schaffen.”

Waarom werkt de filosofie niet zonder canon?

“Ik zie de filosofie als een gesprek. Als je ideeën met elkaar uitwisselt, moet je toch een beetje over dezelfde dingen praten. Als iemand over hele andere dingen schrijft, is het moeilijk hem of haar in het gesprek op te nemen.

“Sommige dingen kunnen niet uit de canon vallen. Aristoteles bijvoorbeeld heeft heel veel invloed gehad, zowel op de christelijke cultuur in Europa als op de Arabische traditie. En dat tweeduizend jaar lang. Als je Aristoteles overslaat, begrijp je de geschiedenis van de filosofie niet meer.”

Hoe is het met de huidige canon gesteld?

“Ik denk dat Bright de situatie niet helemaal juist schetst. Er is al een verandering gaande. Er is tegenwoordig veel meer aandacht voor bijvoorbeeld gender en racisme. Een vriendin die ik op een conferentie tegenkwam en die al vier jaar niet was geweest, sprak haar verbazing uit over hoeveel er was veranderd.

“Er is ook een verschil tussen regio’s. Ik ben van oorsprong Braziliaans en ik las als student ook heel andere dingen dan mensen hier.

“Tegelijkertijd wordt voor bijvoorbeeld Aziatische filosofie nog vaak ruimte gemaakt als keuzevak aan het eind van de bachelorfase. Ik denk dat we die juist in een introductievak moeten inbedden. Studenten vinden het vaak heel interessant, merk ik.

“Er is ook nog een praktische overweging waarom de verbreding van de canon niet zo snel gaat. Filosofen die aan een universiteit werken, hebben te maken met een hoge werkdruk, en je inlezen in bijvoorbeeld Indiase filosofie kost veel tijd. Dan is het als docent makkelijker dezelfde auteurs te behandelen als het voorgaande jaar.”

Hoe zou de canon er wat u betreft uit moeten zien?

“Ik ben voor een compromis: we moeten wel canonieke dingen blijven doceren, maar daarnaast ook teksten gaan lezen van niet-Europese auteurs of van vrouwelijke filosofen.

“Een ander punt dat ik wil maken heeft te maken met de myth of the hero. Die moeten we opgeven. Toen ik aan mijn proefschrift over middeleeuwse logica werkte, veranderde mijn beeld van auteurschap. In de Middeleeuwen werden veel teksten nog anoniem gepubliceerd. Daarna ben ik me zelf ook minder gaan richten op auteurs. Ik denk dat het voor de diversiteit veel zou helpen als we ons meer richten op ideeën, theorieën en gesprekken tussen auteurs in plaats van op namen.”

Welke ideeën of tradities zouden volgens u deel mogen uitmaken van de canon?

“De middeleeuwse traditie wordt vaak overgeslagen, behalve misschien Thomas van Aquino. Ik geef een vak over paradoxen, en de veertiende-eeuwse paradoxen zijn erg interessant. Bijvoorbeeld de Arabische filosofie is heel veelzijdig; die kun je makkelijk integreren in andere vakken.”

Welke ideeën en tradities zouden er uit mogen?

“Dat is lastig, ik vind alles belangrijk! De meeste filosofen en teksten zijn niet voor niets in de canon terechtgekomen.”

Filosoof Thomas Heij.

Zonder gezamenlijke keuzes praat je langs elkaar heen

Thomas Heij is filosoof en vertaler

Een van Brights bezwaren tegen de canon is dat wetenschappers van verschillende disciplines minder zouden kunnen profiteren van elkaars ideeën. De canon werkt homogeniserend, waardoor die ideeën niet worden opgepikt, zodat we steeds opnieuw het wiel moeten uitvinden, zegt Bright.

“Zonder een canon ga je dat probleem juist ook binnen je eigen discipline krijgen”, zegt Heij. “Als je helemaal geen gezamenlijke keuzes meer maakt, praat je sneller langs elkaar heen.”

Heeft het hebben van een canon ook nadelen?

“Ja, ik ben het ergens wel met Bright eens. Ik heb twee utopische boeken van zeventiende-eeuwse denkers vertaald: één van Francis Bacon, die wel een canonieke denker is, en eentje van Margaret Cavendish, die niet tot de canon behoort. Ik merk dat het boek van Bacon beter verkoopt. Bacon is bekender, dus koopt men liever Bacon, waardoor hij nog bekender wordt enzovoorts. Het versterkt zichzelf. Cavendish kennen ze misschien niet en daardoor kopen ze zo’n boek toch minder snel.”

Zijn zulke gevolgen ernstig genoeg om de canon te moeten af schaffen?

“Nee. Maar je kunt je afvragen of we een meer diverse canon willen. Wanneer je andere criteria kiest, kom je misschien tot een andere samenstelling. Kijk je naar invloed en faam, dan kies je voor Bacon. Als je criteria overweegt als creativiteit, humor of openhartigheid, dan kies je eerder voor Cavendish.

“Wanneer je een canon vaststelt moet je filosofische vragen stellen. Op grond van welke criteria is deze canon ontstaan? Wie moet er in of uit de canon? Welke teksten zijn nog actueel? Die vragen leiden tot een discussie, en daarin ligt voor mij de grootste waarde van een canon. We moeten de canon niet heilig verklaren maar er kritisch over blijven nadenken. Dat zorgt ervoor dat het zelfversterkende effect van een canon niet optreedt.”

Hoe heeft u de canon zelf ervaren?

“Ik heb me gespecialiseerd in de geschiedenis van de filosofie. Dan nog lukt het niet om alle canonieke teksten te lezen, bij lange na niet zelfs. Maar je krijgt wel een keur aan denkers mee. Je moet je verdiepen in filosofen die je in eerste instantie niet aanspreken. Zo zorg je ervoor dat je meer leest dan alleen Machiavelli en Nietzsche. Dat vind ik waardevol.”

Welke filosoof zou volgens u deel moeten uitmaken van de canon?

“Margaret Cavendish. Zij draaide mee op het hoogste wetenschappelijke niveau in de zeventiende eeuw. Ze werd ook wel uitgelachen omdat ze als vrouw schreef over filosofie, politiek en wetenschap, maar iemand als Constantijn Huygens nam haar heel serieus. De canon wordt nu gedomineerd door mannen en dat mag van mij best veranderen.”

Welke filosoof zou uit de canon mogen?

“G.W.F. Hegel mag er wat mij betreft wel uit. Dat kan natuurlijk niet, hij was een belangrijke figuur, maar hij schreef onbegrijpelijk.”

Lees ook:

Weg met de gedachte dat elke filosofiestudent Plato, Descartes en Kant moet kennen.

Filosoof Liam Kofi Bright betoogt dat we de canon moeten loslaten. Daar zal de filosofie van profiteren, zegt hij. De canon veranderen is niet genoeg.

Lees ook:

De filosofie is te wit, te mannelijk, verouderd.

Is de filosofische canon toe aan een update? Een inventarisatie van hoe diversiteit een plek krijgt aan filosofiefaculteiten in binnen- en buitenland.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden