Filosofie en Politiek / Uiteindelijk bestuurt computer ons

In wat voor wereld leven wij? In de Maand van de Filosofie vier interviews met filosofen over politiek en maatschappij. Kan het denken een oplossing bieden aan een wereld die, volgens sommigen, out of control is geraakt? In de tweede aflevering: Gerry Mehrtens over Marshall McLuhan.

Pim Fortuyn, Bin Laden of Ariël Sharon: zonder media zou niemand ooit van hen gehoord hebben. Toch is er nauwelijks discussie over de macht van de media. Gerry Mehrtens verbaast zich daarover: ,,De media veranderen niet alleen onze verhouding tot de wereld. Zij veranderen ook onze levenshouding. Het hunkeren naar het nieuwe, het snelle vervelen en vergeten: het zijn de produkten van de nieuwe massacultuur.''

Eigenlijk is hij geen sociaal of politiek filosoof. Eerder is Mehrtens een 'media-filosoof': iemand die nadenkt en boeken schrijft over de vraag wat de media met ons doen. De invloed van media is vele malen groter dan wij doorgaans denken. ,,Het elektronisch amfitheater staat centraal'', aldus de self made filosoof uit Voorschoten.

Zijn grote inspiratiebron is taalwetenschapper Marshall McLuhan (1911-1980) die het onderzoek startte naar de invloed van massamedia en zich in de jaren zestig ontwikkelde tot media goeroe. Media creëerden volgens hem een wereldgemeenschap: een global village. Deze door hem bedachte term werd door de jongste communicatierevolutie alleen maar actueler. Mehrtens verbaast het dan ook dat McLuhans werk nauwelijks in het Nederlands is vertaald.

The medium is the message, is McLuhans bekendste uitspraak (niet te verwarren met zijn boek uit 1967: 'The medium is the massage'). Daarmee bedoelde hij volgens Mehrtens ,,dat het medium zélf de wereld verandert. Dat het niet om de inhoud van het programma gaat, maar om wat er met de mens gebeurt als hij bijvoorbeeld naar een televisie kijkt. Media, zo leerde McLuhan, moet je beschouwen als verlengstukken van de menselijke functies en zintuigen.''

Met deze analyse van de technologie was McLuhan de eerste die de mens als cyborg ging zien -een populair thema binnen de huidige filosofie. Wie zijn ideeën letterlijk neemt, komt tot de conclusie dat wij niet meer de wezens zijn die God ooit in het Hof van Eden geschapen heeft. Wezens die de wereld waarnemen met televisie-ogen en radio-oren, die zich voortbewegen op autowielen, en communiceren langs electronische snelwegen en satellietverbindingen zijn daar ver van verwijderd. ,,De media vormen verschillende isolerende lagen tussen ons en onze directe beleving'', doceert Mehrtens.

In zijn boek Oog om oor -Wat is er met de hartstocht gebeurd? (Damon) beschrijft hij hoe ingrijpend de belevingswereld van de mens verandert, elke keer dat de mens in de greep raakt van een nieuwe technologie. De eerste grote verandering ontstond toen mensen hun woorden op schrift gingen stellen, in plaats van elkaar verhalen te vertellen. Het directe contact met de wereld werd zo vervangen door het contact met een medium: het schrift. Had deze uitvinding al ten gevolg dat onze hartstochten geleidelijk bekoelden, de nieuwste verschuiving van woordcultuur naar beeldcultuur zorgt er volgens Mehrtens pas echt voor dat ons gevoelsleven achteruitgaat. ,,De talloze uitvergrotingen waar de televisie zich van bedient, zorgen ervoor dat de werkelijke beleving als beperkt en minder interessant wordt ervaren. Al zappend vervelen we ons te pletter. Onze ogen glijden koeltjes langs de beelden zonder dat die ons nog werkelijk kunnen raken.''

De gevolgen van de beeldcultuur voor de politiek worden in zijn boek amper behandeld -het gaat Mehrtens in de eerste plaats om een cultuurkritiek, niet om het ontwikkelen van een nieuwe politieke theorie. Toch heeft het 'mediafilosofisch model' ook consequenties voor de politiek. Traditioneel wordt de politiek namelijk beschouwd als de poging om een brug tot stand te brengen tussen denken en handelen. Maar nu ons denken -dankzij de elektronische hulpmiddelen- de hele wereld kan overzien, is onduidelijk geworden hoe we deze immer groeiende berg aan informatie in de juiste persoonlijke keuzes kunnen omzetten. Veroordeeld als wij zijn tot een bestaan als half mens/half machine, zijn wij zowel gebonden aan een locaal, als aan een globaal bewustzijn. Doordat de nieuwe media ons in staat stellen om aanwezig te zijn op plaatsen waar we fysiek niet zijn, lijkt de kloof tussen denken en handelen bijna niet meer te overbruggen.

Als politieke wezens hebben wij daardoor aan macht ingeboet. Wat kan een individu immers veranderen aan de vele misstanden in de wereld, waar hij via de media van op de hoogte wordt gebracht? Mehrtens is nog redelijk optimistisch: ,,Onze oude hersenen staan ons in veel opzichten in de weg, maar onze elektronische hersenen bieden ons nieuwe mogelijkheden. We zitten nu middenin een overgangsfase. Uiteindelijk zal de computer ons besturen.''

De politiek heeft in ieder geval een te hoge dunk van zichzelf, vindt hij. ,,De politici zijn ten hoogste bijstuurders, geen bestuurders, want de samenleving wordt nu juist door de technologieën gevormd. Politici zijn niet meer dan de hofnarren van deze tijd. In een massacultuur onderwerpt de politicus zich aan de macht van de massa. Opiniepeilingen bepalen het beleid. De politiek was tot de Tweede Wereldoorlog een ernstige zaak. President Eisenhower is er ooit mee begonnen: lachen. Hij had door dat het in de massacultuur belangrijk is om een blije boodschap te verkondigen.''

Wij staan onder invloed van de Amerikaanse cultuur, aldus Mehrtens, die in 1987 het boek schreef: 'Zijn de Amerikanen de nieuwe Romeinen?' (Unieboek) De inhoud van deze cultuur, onderzocht hij in een later boek uit 1990: 'Alles het einde -beloften van een massacultuur' (Balans). ,,De massacultuur verbindt mensen aan elkaar'', zegt hij. De opkomst van het internet en de snelle verspreiding van de mobiele telefoon hebben deze ontwikkeling versterkt. We zijn nu allemaal ingelogd. Mehrtens beaamt dat er sprake is van 'totale inwebbing'. Zelf spreekt hij over de mens als een 'elektronisch geregistreerde zombie'. ,,De gsm bijvoorbeeld traint ons tot totale beschikbaarheid.''

,,De gemiddelde Europeaan zit vier enhalf uur per dag voor de tv. Voornamelijk commerciële tv, die de aandacht van de kijker wil vasthouden van het ene reclameblok tot het volgende. Hoe dit gebeurt, met beelden van parende pinguïns, een aangrijpende reportage over spierziekten of een quiz, is onbelangrijk. De kijker moet gespitst blijven op de ware belofte van de consumptiecultuur: slechts door op het nieuwste produkt, de nieuwste technologie te vertrouwen, wacht ons de gelukzaligheid van een probleemloos bestaan.''

,,McLuhan heeft het allemaal al voorspeld. Zo schreef hij dat we nog zullen terugverlangen naar de oude oorlogen. De wegen die door de Romeinen werden aangelegd om hun Rijk te kunnen besturen werden ook door de barbaren benut om Rome in het hart te kunnen treffen. Nu zie je hetzelfde gebeuren met meneer Laden die inmiddels ook op de elektronische snelweg zit.''

,,Met name het elektronisch medium heeft onze wereld totaal veranderd. In de hemel van de toekomst zal de techniek zowel ons vruchtwater als onze navelstreng zijn. Een terugkeer vanaf dat spoor is niet mogelijk. Twee engelen met vlammend zwaard zullen ons de toegang versperren.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden