Filosofie en politiek / Tegenwicht aan de conservatieven

In wat voor wereld leven wij? In de Maand van de Filosofie vier interviews met filosofen over politiek en maatschappij. Kan het denken een oplossing bieden aan een wereld die, volgens sommigen, out of control is geraakt? In de eerste aflevering: Pieter Pekelharing over Thomas Hobbes.

De Thomas Hobbes-partij bestaat niet. Maar als zo'n partij werd opgericht, denkt Pieter Pekelharing, zou die het niet slecht doen bij de verkiezingen. ,,Hobbes dacht na over de multiculturele samenleving. Hij wilde voor iedereen aanvaardbare wetten formuleren.''

Pekelharing, docent sociale en politieke filosofie aan de Universiteit van Amsterdam, pikt sigaret na sigaret. ,,Dan kan ik beter denken'', zegt hij verontschuldigend. Maar ondanks het gerook schiet het gesprek alle kanten op. Wie het mediaslachtveld met het koele oog van de filosoof probeert te overzien, krijgt al snel last van duizelingen: 11 september, Verlichting, Pim Fortuyn, gedoogbeleid, antiglobaliseringsbeweging, criminaliteit. Kan een zeventiende-eeuwse denker over dit alles nog iets zinnigs bedacht hebben? Pekelharing grijpt nog maar eens naar het pakje.

Zijn probleem is niet dat er onvoldoende raakvlakken zijn tussen  Hobbes en de situatie van nu. Eerder zijn die er te veel. Een van de voor de hand liggende onderwerpen is bijvoorbeeld 'veiligheid'. Bij Hobbes én bij de verkiezingen staat dit begrip centraal.

Het bieden van veiligheid is volgens Hobbes de belangrijkste reden waarom onderdanen zich aan de regels van de staat zouden houden. En voor veel kiezers lijkt het gebrek aan veiligheid de voornaamste reden te zijn om niet meer op Paars te stemmen.

Pekelharing: ,,Op het eerste gezicht lijkt een staat die zijn gezag baseert op veiligheid veel weg te hebben van de maffiabaas. Die zegt immers ook 'bescherming' te bieden. Toch is er een belangrijk verschil: de maffiabaas regeert niet volgens algemene en openbare wetten, terwijl de staat dat wel doet. Het begrip 'legitimiteit' is belangrijk. Hobbes vindt dat de staat alleen moet ingrijpen om conflicten te beheersen. De staat moet zich niet bezighouden met zelfverrijking. Daarin verschilt de staat van de maffia of de bv.''

Er is ook een ander thema dat nu volop in de politieke belangstelling staat, en waar Hobbes al over nadacht: de verhouding tussen religie en politiek. ,,God wordt door Hobbes losgekoppeld van de politiek'', zegt Pekelharing. ,,Want religie is emotie, en emotie hoort niet thuis in de politiek. In de politiek moeten hartstochten vervangen worden door belangen. Als mensen tegenstrijdige belangen hebben, bestaat er een oplossing: het compromis. Maar als mensen hartstochtelijk geloven in hun eigen absolute gelijk, bestaat er geen compromis, en wordt politiek onmogelijk. Dan is er alleen nog maar oorlog.''

Hobbes was doodsbang voor het religieuze martelaarschap, zegt Pekelharing. ,,Het vermengen van religie en politiek vond hij gevaarlijk. Het zorgt ervoor dat mensen niet meer rationeel nadenken over hun belangen. In plaats van in te zien dat het in ieders belang is om de oorlog te stoppen, vechten gelovigen door. Hun overtuiging laat zich niet door rationele argumenten weerspreken. 'Waren die mensen maar bang voor de dood!', roept Hobbes uit. De religie heeft iets verschrikkelijks gedaan door die angst voor de dood weg te nemen.''

Hobbes is hartstikke actueel, zegt Pekelharing. Ook wij leven in een tijd van verregaande scepsis over 'het goede' en 'het ware', terwijl er nu, net als in die tijd een dreiging is van het religieuze fanatisme. ,,Ik vind dat Hobbes heel goed aangeeft wat het probleem is. Hij stelt de vraag hoe je als pluralistische samenleving met één stem kunt spreken. Pluralisme en multiculturalisme vergen veel van mensen. Je kunt dan niet meer terugvallen op een gemeenschappelijke moraal. Wat  Hobbes laat zien is dat politiek iets kunstmatigs wordt als er geen gemeenschappelijke waarheid meer bestaat. Er worden wetten gemaakt waar niet iedereen het mee eens is, en waar iedereen zich toch aan moet houden.''

Pekelharing vindt, net als Hobbes, hiërarchische gezagsvormen en wetten nodig. ,,Wat Hobbes 'de natuurstaat' noemde, is voor mensen een rampzalige situatie. Zoiets zie je dus gebeuren in landen waar de staat is weggevallen: daar woedt die beruchte oorlog van allen tegen allen. Iedereen is daar bang, en niemand voelt zich meer veilig. Je hoeft geen conservatief te zijn om in te zien dat gezag belangrijk is. Hobbes' filosofie geeft juist een goed tegenwicht aan de conservatieven rond de Edmund Burke stichting. Die proberen het gezag weer tot iets heiligs te maken, terwijl Hobbes het mystieke gewaad van de macht afrukte. Hij liet zien waarom het voor iedereen belangrijk is om je aan de wet te houden, zonder dat hij een beroep deed op God of de kerk.''

In de zeventiende eeuw leefde het geloof in het kapitalisme -de idee dat de markt beter disciplineert dan welk gezag dan ook- niet zoals nu. Zelf gelooft Pekelharing niet in de markt ideologie. De gedachte dat de markt mensen tot eerzame burgers kan maken, zonder dat daaraan politiek gezag te pas hoeft te komen, vindt hij ongeloofwaardig. ,,Elf september maakt duidelijk dat je niet om de staat heen kunt. Het hiërarchische gezag moest de aanhangers van de marktideologie te hulp schieten. Sindsdien zien we de terugkeer van de politiek. Opnieuw luidt de hobbesiaanse vraag: hoe kun je vrije en gelijke burgers ervan overtuigen dat ze het politieke gezag eerbiedigen?''

Pekelharing ziet wél tekortkomingen in het programma van de ThomasHobbes-partij. Zo had Hobbes weinig oog voor het gevaar dat politieke leiders misbruik kunnen maken van hun onderdanen. ,,Het is een ramp als er helemaal geen politieke orde is, maar een orde die mensen vernedert, is bijna even erg.''

Maar misschien wel het belangrijkste punt waarop Hobbes niet meer actueel lijkt, is de macht die hij de staat toedicht. ,,Hobbes maakt goed duidelijk wat de problemen zijn, maar we zien nu dat we ook andere instituties nodig hebben om ze op te lossen. De staat is te groot om de problemen op lokaal niveau aan te pakken en te klein om dat op mondiaal niveau te doen.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden