Filosofendag / Denkers zoeken Het Monster

De Dag van de Filosofie te Tilburg met als thema Idolen en Demonen behandelde wijsgerige coryfeeën, 'deed' geloof en Verlichting, toetste Tolkien op zijn christelijkheid en sloot af met een debat waarin Amerika gedemoniseerd mocht worden.

David Beckham - de voetballende Christus - staat in zijn ondergoed en kijkt mysterieus verleidelijk naar de onder hem lopende voetgangers en het verkeer. 'Idolen en Demonen', staat onder zijn afbeelding op het billboard geschreven. Zou dit idool ervoor gezorgd hebben dat zoveel mensen op deze zonnige zaterdag bereid zijn geweest om op de Dag van de Filosofie naar een oneindige reeks lezingen te komen luisteren?

De Universiteit van Tilburg is er in ieder geval in geslaagd om jong en oud, strak in het pak en alternatief met paardenstaart, op te trommelen voor een filosofisch evenement. Het gezelschap is gekomen om uit de mond van Herman Philipse te vernemen wat het demonische is in Heideggers filosofie en van analytisch filosoof Filip Buekens hoe Franse bluf ervoor gezorgd heeft dat de onzinnige theorieën van Jaques Lacan verafgood worden. En waarom het geloof volgens Rudy Kousbroek een denkfout is, terwijl het volgens priester Antoine Bodar een redelijk alternatief voor verlichtingsfundamentalisme is.

Het katholicisme in Tilburg mag dan misschien hebben afgedaan, de heilige verontwaardiging is gebleven. Met name wanneer het de toestand van de zwakkere en lijdende medemens betreft. Als het daarover gaat, laat de universiteit - die enkele decennia geleden Karl Marx Universiteit heette - zich niet onbetuigd. Nog steeds, vertelt een oudere hoogleraar economie tijdens de maaltijd in de tuin van theater De Vorst, moeten de ideeën van Marx ,,met wat kleine aanpassingen als de waarheid over het kapitalistische systeem beschouwd worden. Het is spijtig dat deze ideeën in de praktijk doorgaans niet zo goed gewerkt hebben, maar in theorie zijn ze nog volkomen juist.''

Twee van de organisatoren van de Dag, de Tilburgse filosofen Harald van Veghel en Nanda van der Zee, hebben het marxisme afgezworen en vervangen door iets anders. Samen met publicist Mohammed Benzakour schreven ze het 'Multicultureel Manifest' (Letter en Geest, 1 november 2003). Hun vertrouwen in de multiculturele samenleving verklaart wellicht waarom de omstreden voorman van de AEL, Abou Jahjah, vorig jaar eregast was tijdens de eerste Dag van de Filosofie.

Ook dit jaar trakteert Tilburg op politiek-filosofisch vuurwerk. Met een videoverslag van het BRussels Tribunal, waarin de Bush-regering voor het antiglobalistische volksgerecht wordt gesleept. En met het grote Amerika debat, waarin VPRO-journalist Stan van Houcke duidelijk maakt wat er allemaal niet deugt aan de imperialistische buitenlandse politiek van Amerika, en waarin VU-filosoof Govert Buijs betoogt dat de Pax Americana wellicht toch minder erg is dan een internationale orde onder leiding van China, Noord-Korea of Frankrijk.

Maar zover is het nog niet. Eerst spreekt wetenschapsfilosoof Herman de Regt in een afgeladen volle zaal over Bacon en Eggs. Geen denker heeft het geloof in idolen zo krachtig aan de kaak gesteld als Francis Bacon, de vader van de wetenschappelijke revolutie van de zeventiende eeuw, stelt De Regt. Maar Bacon ontwikkelde die wetenschappelijke methode niet voor niets. Als christen wilde hij zich niet zonder meer neerleggen bij de zondeval. Hij vond dat de menselijke heerschappij over de natuur hersteld moest worden, en het paradijs op aarde moest worden vormgegeven. Bacon vond het dan ook niet voldoende om je alleen maar over de wereld te verwonderen, zoals de oude Griekse filosofen hadden gedaan, de wereld moest verbeterd worden.

,,Het probleem nu'', zegt De Regt, ,,is dat wij geen redenen meer hebben om wetenschappelijk bezig te zijn. We doen aan wetenschap omwille van de wetenschap en niet omwille van een betere wereld. De wetenschap is nu zelf een idool, een afgod, geworden. Dat is gevaarlijk. We moeten het monster van de wetenschap onder controle zien te krijgen, want nu lopen we op eieren.''

In de tuinzaal spreekt Ron Pirson over de vraag of 'In de ban van de Ring' een christelijk boek is. Als theoloog is hij eraan verslingerd geraakt. Hij vindt het demonisch, en bedoelt dat positief. De betekenis van het woord daimon is namelijk door het Nieuwe Testament veranderd. Terwijl een daimon oorspronkelijk voor een god of een halfgod stond, werd het in de Bijbel een duivels figuur. De daimon is zèlf gedemoniseerd. Is 'In de ban van de ring' nu een christelijk boek? De schrijver, Tolkien, noemde het zelf fundamenteel katholiek. Pirson keert zich tegen degenen die met Tolkiens boek in de hand aan het evangeliseren zijn geslagen.

Het interessantste personage uit het boek is volgens De Regt Boromir: al te menselijk in zijn verlangen om de ring van macht te gebruiken om het kwaad te bestrijden, in plaats van de ring te vernietigen.

Het is precies ditzelfde thema dat na een maal en tal van lezingen en debatten wederom opduikt tijdens de discussie over Amerika. De vraag is: Hoe kun je voor een rechtvaardige orde zorgen? Enerzijds weet je namelijk dat macht corrumpeert. Anderzijds weet je dat er zonder macht geen rechtsorde kan bestaan.

Eerst volgt de videopresentatie van het BRussels Tribunal. Met name de invasie en bezetting van Irak worden veroordeeld, maar daarnaast zijn er tal van andere zaken waar de VS zich schuldig aan maken. De onrechtvaardigheid is zelfs zo groot dat sommige sprekers oproepen om de VS niet alleen met morele maar ook met militaire middelen te bestrijden.

Govert Buijs - uitgenodigd wegens zijn artikel 'Pax Americana' (Letter en Geest, 3 mei 2003) - stelt dat het voordeel van het Amerikaanse imperium is dat het zich gebonden weet aan een constitutie en aan bepaalde rechtsbeginselen.

Schrijver en journalist Stan van Houcke laat helder horen dat hij daar niets van wil weten. Noch van filosofie. Hij wil zich houden aan 'de feiten'. Daar heeft hij een waslijst van meegenomen, en stuk voor stuk getuigen ze van de onrechtvaardigheid die Amerika heet.

,,Laten we niet onnozel gaan doen'', zegt hij. ,,Amerika zal niet voor rechtvaardigheid of democratie zorgen.'' De VS zijn 'geen vrij land'. Iedere kritiek wordt stelselmatig onderdrukt. De VS erkennen maar één wet, die van de jungle. Van de internationale rechtsorde trekken ze zich niets aan. Tegelijkertijd bestaat er volgens Van Houcke helemaal geen internationale rechtsorde. ,,De invasie van Irak was maar om één ding te doen: olie.''

,,Saddam is er zelf door de Amerikanen neergezet'', zegt Van Houcke. ,,Ze hebben hem van allerlei wapens voorzien, inclusief massavernietigingswapens.'' De sancties tegen de Iraakse bevolking hebben vele tienduizenden doden ten gevolg gehad, stelt de VPRO-journalist. Daarom ,,zijn de terroristen nog eigenlijk mild geweest. Amerika had erger verdiend.''

FEILEN (20-04-2004)
In bovenstaand verslag van een discussie over Amerika op de Dag van de Filosofie te Tilburg hebben wij journalist-schrijver Stan van Houcke, sprekend over terreur, verkeerd geciteerd.

In de krant stond: Daarom ,,zijn terroristen nog eigenlijk mild geweest. Amerika had erger verdiend''. In werkelijkheid heeft Van Houcke gezegd: ,,Tot nu toe zijn de terroristen uitermate rationeel geweest, godzijdank. Want ze hebben heel rationeel bepaalde objecten gekozen, waar ze mensen in de lucht hebben...''

Op de vraag vervolgens of de moord op duizenden in New York, Madrid en elders wel rationeel genoemd mag worden, zei Van Houcke: ,,Er zijn volgens de Verenigde Naties vijfhonderdduizend kinderen onder de vijf jaar in Irak omgekomen als gevolg van de sancties.'' Dat noemde hij even later: ,,Hetzelfde als terrorisme, maar dan op megaschaal.''

Onze excuses aan betrokkene.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden