Filosofen somberen al eeuwen over het effect van nieuwe media op de mens

Foto © Thinkstock Beeld
Foto © Thinkstock

Filosofen houden niet van nieuwe media. Dat hebben ze nooit gedaan. Al in de Oudheid was het foute boel: Socrates maakte zich grote zorgen toen het schrift in zwang raakte. Vertellen was immers een superieure vorm van kennisoverdracht. Zijn bezwaar tegen de nieuwlichterij: het geheugen zou overbodig worden gemaakt, want waarom zou je iets onthouden als het toch al was vastgelegd?

Sebastien Valkenberg

Eenzelfde vrees zag je toen na de uitvinding van de boekdrukkunst de ene na de andere titel beschikbaar kwam. Wat zou er van de jeugd terecht komen nu zij zomaar aan romans en toneelstukken kon komen? De moraal stond op het spel.

Wat dat betreft is er niets nieuws onder de zon nu de nieuwe media op de korrel worden genomen. Wordt hier voor de zoveelste keer in 2500 jaar de ondergang van het Avondland afgekondigd? Het lijkt er verdacht veel op.

Dit zou het euvel van de huidige tijd zijn: "De moderne technische mogelijkheden lijken mensen wel dichter bij elkaar te brengen maar ze blijven op 'veilige' afstand, schuilgaand achter hun schermen." Deze woorden zijn afkomstig van onze koningin, maar vatten het gemiddelde cultuurpessimistische betoog prima samen. Facebook, Twitter, sms: ze brengen geen echte communicatie tot stand.

Dat wordt ongetwijfeld ook de teneur van een masterclass over 'digitale communicatie' die binnenkort wordt georganiseerd door het Nexus-instituut, het vehikel van Rob Riemen om de tijdgeest te geselen. 'Alone together' luidt de titel en dan weet je het wel. "Veel mensen vinden gewoon praten met elkaar moeilijk, tijdrovend en bedreigend." Het empirisch materiaal dat deze claim moet ondersteunen, lijkt me bijzonder schaars.

Probleem is volgens de Nexus-masterclass "de illusie van kameraadschap zonder de eisen die vriendschap stelt." Nu komt de aap uit de mouw. Vriendschap is klaarblijkelijk de norm waar andere vormen van contact aan worden afgemeten. Maar is dit de enige legitieme vorm van contact? Het ideaal is prachtig, maar erg productief is het niet als dit de meetlat wordt waarlangs de nieuwe media worden gelegd.

In de logica heet dit het stropopargument en dat is een drogreden. Maak een karikatuur van de positie van je tegenstander en ga die vervolgens bestrijden. Zo kun je overal mee afrekenen: op vakantie gaan is verwerpelijk omdat het suggereert dat je een vreemd land in twee weken kan leren kennen, en zo kunnen we nog wel even verder gaan.

Tussen twee haakjes is het opmerkelijk dat de lakmoesproef enkel wordt toegepast op nieuwe media. Zijn oudere media zoveel beter in staat om vriendschap te bewerkstelligen? De woorden van de koningin hierboven - de techniek líjkt mensen dichter bij elkaar te brengen, maar geeft ze eigenlijk de gelegenheid op veilige afstand te blijven - zijn net zo goed van toepassing op de brief en de telefoon. In beide gevallen hoef je de geadresseerde niet onder ogen te komen.

Ongetwijfeld zijn nieuwe media niet volmaakt, maar dat waren de oude ook niet. Elk medium verdient het op zijn merites te worden beoordeeld. Het feit dat een sms maar 140 karakters mag hebben heeft zijn voordelen. Het verleent het medium laagdrempeligheid. Dertig seconden tikken en je hebt je broertje succes gewenst met zijn tentamen de volgende dag. Terwijl je voor dit doel nooit een heuse brief had opgesteld. Daarvoor is het een te zwaar instrument. Dus stuurde je maar niets.

En Facebook is heel handig om vage kennissen en oud klasgenoten op de hoogte te houden. Het verdient geen aanbeveling om via deze route een relatie te beëindigen. Maar dat moet je de gebruiker aanrekenen, niet het medium.

Dit was de laatste column van Sebastien Valkenberg. Hij blijft voor Trouw schrijven over filosofische onderwerpen. Op deze plaats verschijnt voortaan wekelijks een bijdrage van islamologe Nuweira Youskine.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden