film

AMSTERDAM - Tijdens het International Documentary Filmfestival Amsterdam beleefden de afgelopen dagen negen Nederlandse documentaires hun premiere. Een inventarisatie.

Alle betrokkenen zijn het er over eens: de Nederlandse documentaire zit in de lift. De selectie van negen Nederlandse documentaires op een totaal van 43 competitiefilms suggereert echter een wel erg rooskleurige situatie. Lokale belangen zorgen voor enige vertekening.

'Madame l'eau' van Jean Rouch bijvoorbeeld was een bittere teleurstelling. Dit pleidooi voor kleinschalige ontwikkelingshulp wekt verveling door vormeloosheid, en afkeer door een bizarre toon. Rouch volgt drie Nigerianen, op bezoek in Nederland om het fenomeen windmolen te leren kennen. In Niger kunnen de molens goede diensten bewijzen in de strijd tegen de droogte. Rouch streeft naar lichtvoetigheid door alles dat relevant is voor zijn verhaal weg te laten en grapjes in de marge te herhalen. Het is verbazingwekkend dat iemand die toch getoond heeft over de nodige affiniteit met Afrika te beschikken, de Nigerianen zo badinerend neerzet.

Bijzonder keurig is 'Bad girls of music' van Hans Keller, net als Rouch een oude rot in het vak. Een documentaire volgens het boekje, maar dan wel een saai boekje. Met veel overgangen van archiefbeelden van plaatsen naar dezelfde locaties in het heden toont Keller hoe het oude vervaagt en plaatsmaakt voor het nieuwe. Olga Rudge, een 96-jarige violiste, was tijdens het maken van de film al nauwelijks meer aanspreekbaar. Noodgedwongen kwam daardoor het accent te liggen op haar collega en bewonderaarster Vera Beths. Keller slaagt er niet in zijn onderwerp te legitimeren. Met veel oude foto's en uitstapjes toont hij twee levens die los van elkaar niet uit de verf komen en de suggestie van een verband niet kunnen waarmaken. De ontmoeting tussen beide 'meisjes' aan het einde van de film is te mager om het voorgaande van een context te voorzien.

Leendert Pot volgde muziekdocent en koordirigent Geert van Tijn bij zijn poging om het grootste zangkoor-ooit bijeen te brengen. Die poging mislukte, en Pot doet hiervan efficient verslag in zijn slechts dertig minuten durende film 'De korenslag'. Vanaf het moment dat duidelijk werd dat het ambitieuze project niet in de oorspronkleijke vorm door zou gaan, kreeg de film voor Van Tijn de status van een revanche. Pot sluit hierbij aan door Van Tijn voor te stellen als een bezielde anarchist die in zijn grootse plannen wordt gedwarsboomd door een kleinzielige organisator. Deze tegenstelling was oorzaak van het falen, suggereert Pot. 'De korenslag' is echter geen voorlichtingsfilm voor projectmanagers met een analyse achteraf. Het is een bescheiden, onspectaculaire film over enthousiasme, samengesteld uit dankbaar materiaal.

Ireen van Ditshuyzen maakte met 'Wij Andriessen, een Hollands kunstenaarsgeslacht' een boeiend portret van een familie waar aanleg voor de kunsten erfelijk lijkt. Centraal staan de twee generaties Hendrik, Mari en Willem en Hendriks zonen Jurriaan en Louis, waar beeldhouwer Mari als niet-musicus de uitzondering vormt. De ontmoeting met diens weduwe, een prachtige oude dame die in de film vol liefde door Mari's atelier rondwaart, was drie jaar geleden aanleiding om de film te gaan maken. Hoewel Van Ditshuyzen stuitte op de erfenis van een traditioneel katholiek bolwerk, ontstaat een verhelderend beeld waaruit het wij-gevoel sterk naar voren komt. Mooi aan 'Wij Andriessen' is dat de liefde voor de muziek wordt overgedragen. Aanvankelijk anders ogend, blijkt de film uiteindelijk zeer zorgvuldig te zijn opgebouwd. Na een woeste start, waarbij de namen in het rond vliegen, valt de stamboom geleidelijk op zijn plaats en ontstaat een evenwichtig portret. Langzaam aan verschuift de aandacht naar Jurriaan en Louis, die en passant enig inzicht verschaffen in de praktijk van het componeren.

Tekenend voor het creeren van 'Enigma, what's on a grandmaster's mind . . . ' is dat cutter Jan Dop samen met Hillie Molenaar en Joop van Wijk als maker van de film wordt geafficheerd. Deze film is in gelijke mate op de montagetafel en tijdens de opnamen ontstaan. Van Wijk noemt zijn film "niet meer dan een poging" . Het is niet echt gelukt. Voor hun onderzoek naar de mechanismen van het denken nemen de makers de damsport als leidraad, maar verdwalen in een woestijn vol citaten en metaforen. Aan exotisme geen gebrek, aan helderheid des te meer. Dat het mysterie van het denken zou worden ontsluierd, kan de kijker nauwelijks verwachten. Zelfs de tactieken van Anatoli Gantwarg gaan echter verloren in de poezie van rijdende treinen, reciterende joodse mannen en zingende Afrikaanse vrouwen.

Interessantste bijdrage

'Part time God' is een verkennig van een even lastig probleem. Aan de hand van een vijftal summiere levensgeschiedenissen, verspreid over de wereld, stelt Paul Cohen de vraag naar vrije wil versus determinisme en naar persoonlijke verantwoordelijkheid. Visualisering vindt hier plaats via een vormtruc die perfect aansluit bij de inhoud. Verwijzend naar interactieve computerprogramma's, waarbij de kijker zijn eigen werkelijkheid creeert ('virtual reality'), lijkt deze te kunnen kiezen uit een aantal beelden. De keuze voor een verhaalflard wordt echter gemaakt door een anonieme hand, die ook kan spoelen, inzoomen of even een deskundige - een letterlijke 'talking head' - aan het woord laten. Geen vrije wil van de kijker dus, die het geliefde 'zappen' uit handen wordt genomen. Technisch is het perfect, dit spel met de waarneming. De dominante vorm staat echter op gespannen voet met de verhalen, die wat ondergesneeuwd raken. De drie deskundigen lijken bedoeld als een parodie op de gesprekspartners van huisintellectueel Wim Kayzer van de VPRO en verliezen na een paar keer hun effect. Hoewel qua vormgeving overtuigender dan qua inhoud is 'Part time God' zonder twijfel de meest interessante Nederlandse bijdrage. De film biedt een oogstrelende beeldenreeks die, niet altijd direct grijpbaar, een overkoepelende en intuitieve samenhang vertoont.

'EDSA - End to end' is een portret van de Filippijnse samenleving. Eugene van den Bosch heeft iets met de Filippijnen en weet dat met prachtig gefotografeerde beelden duidelijk te maken. Alles trekt voorbij - armoede, werkloosheid, het vacuum van de politiek, de uitzinnige religiositeit - gelardeerd met oorverdovende herrie en de bijna voelbare benauwdheid van het straatleven. De persoonlijke betrokkenheid van Van den Bosch geldt naar eigen zeggen vooral de keuze voor een bepaalde kadrering. Hij koos echter ook voor een duidelijke politieke stellingname, door het portretteren van NDF-leider Satur Ocampo. Enerzijds doet deze bewuste eenzijdigheid afbreuk aan de schets van een samenleving die 'EDSA - End to end' tegelijk wil zijn. Anderzijds kan men stellen dat door de stellingname de film zich onderscheidt van een Diogenes-special.

Een vaste medewerker van dat programma, Melle van Essen, maakte over zijn oudoom Melle de film 'Landschappen waar niemand van weet', die morgen op de filmpagina wordt besproken.

'The art of dying', op de muziek na een volledige eenmansproduktie van Pieter Moleveld, heeft vanwege ensceneringen en verregaande manipulatie met een documentaire weinig van doen. Selectie voor de competitie is dan ook misplaatst. De filmmaker, zonder twijfel een fan van Bataille, stelt zich voor de taak om ons van onze angst voor de dood af te helpen. Het dode lichaam van mens en dier wordt in extenso getoond. Terwijl in een abattoir verscheidene koeien in grof zwart-wit geluidloos leegbloedden, scoorde 'The art of dying' een recordaantal zaalverlaters. Moleveld lijkt daarmee gelijk te krijgen, maar vergist zich: niet de dood is afstotelijk, maar het slachten en geweld dat hij met een ouderwets verlangen tot shockeren voorschotelt. Toch heeft het wel wat, zo iemand die een fysiek afwerend filmpje in elkaar knutselt en daarmee stiekem tot de selectie van een documentairefestival weet door te dringen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden