Films redden Bergman van krankzinnigheid

RIJSWIJK (ANP) - Ingmar Bergman heeft eens gezegd dat de film hem van krankzinnigheid had gered. ,,Als ik niet zo creatief was geweest zou ik ergens achter tralies hebben gezeten, rukkend aan de spijlen'', zei hij in een van de weinige interviews die hij gaf.

De Zweedse filmmaker overleed maandag 30 juli op 89-jarige leeftijd. Bergman werd in het buitenland vooral bekend door zijn meer dan veertig films, waarvoor hij meestal zelf het scenario schreef, maar hij heeft ook ruim honderd toneelstukken geregisseerd. Hij werkte het liefst met vaste acteurs als Max von Sidow en Liv Ullmann, bij wie hij een dochter had.

Ernst Ingmar Bergman werd 14 juli 1918 geboren in Uppsala in een streng, burgerlijk luthers domineesgezin. Al in zijn jeugd leerde hij een spel met de fantasie en de werkelijkheid spelen. Poppen en een toverlantaarn hielpen hem te vluchten uit het strenge milieu waarin zijn vader duidelijk de baas was.

Moeder

,,Ik was erg verliefd op mijn moeder. Het was een heel warme en tegelijk kille vrouw. Het ene moment mocht ik toenadering tot haar zoeken, maar even later wilde ze dan weer niets van me weten'', zei Bergman eens. Op zijn negentiende verbrak hij alle contact met zijn ouders en vertrok naar Stockholm.

Aan het eind van de jaren '30 werkte Bergman voor het theater. Vanaf 1944 verdeelde hij zijn tijd over toneel en film. In de jaren zestig was hij hoofd van het Koninklijk Dramatisch Theater, het Dramaten-theater, in Stockholm. Veertig jaar lang heeft Bergman daar toneelvoorstellingen gemaakt met toneelschrijver August Strindberg, sinds zijn puberteit de motor van zijn denken en doen.

Art-house

In de jaren zestig stond de naam Ingmar Bergman synoniem voor 'art-house'. De regisseur spon een web van symbolische dromen en van droomachtige symbolen. Hij liet zijn selecte publiek verstrikt raken in zijn harde thema's - het zoeken naar de waarheid, de kern van goed en kwaad, de kunstenaar en de samenleving - en in de eindeloze, bittere en eenzame lijdensweg die zijn gekwelde personages hebben te gaan. Gelachen wordt er in (of om) een Bergman-film maar zelden.

Weerspiegelden de films uit de jaren '60, zoals Tystnaden (De Grote Stilte) en Vargtimmen (Het Uur Van De Wolf), Bergmans pessimistische kijk op de maatschappij en de betrekkingen tussen de mensen, in het decennium erna verlegde hij zijn aandacht naar een ander turbulent facet van zijn bestaan, zijn huwelijken en talloze affaires.

Problematisch leven

Bergmans persoonlijke leven was even problematisch als zijn films. Hij had regelmatig emotionele verwikkelingen met zijn actrices en trouwde vijf keer. Met zijn landgenoten onderhield hij een van zijn vele haat-liefdeverhoudingen. Toen hij in de jaren zeventig op de toppen van zijn internationale roem verkeerde, werd hij beschuldigd van belastingontduiking op grote schaal en als een soort maffiabaas opgepakt.

Hoewel de aanklacht tegen hem werd ingetrokken, voelde hij zich zo verraden door zijn landgenoten dat hij hen de rug toekeerde en naar West-Duitsland ging. Daar woonde hij negen jaar in München en maakte hij enkele films. Achteraf sprak de cineast van een 'overreactie'.

Oscar

Na zijn terugkeer naar Zweden maakte hij de gedeeltelijk autobiografische film Fanny Och Alexander, waarvoor hij in 1983 de Oscar voor de beste niet-Engelstalige film kreeg. Zijn derde, want eerder vielen Jungfruküllan (De Maagdenbron, 1960) en Sasoni I Et Spegel (De Donkere Spiegel, 1961) die eer te beurt.

Bergman heeft ook veel voor televisie gewerkt. Een van de bekendste series is de zesdelige Scènes Uit Een Huwelijk (1974), die later ook als bioscoopfilm werd uitgebracht. In 1997 ontving hij op het filmfestival van Cannes de Gouden Palm der Palmen voor zijn gehele oeuvre.

Vergissing

Op latere leeftijd noemde Bergman zijn vroegere rokkenjagerij een grote vergissing. Hij nam contact op met een aantal van zijn negen kinderen. Mede door de boeken die hij schreef, kon Bergman vrede sluiten met zijn ouders: zijn memoires Laterna Magica (1987), de aan hen gewijde roman Met de beste bedoelingen en Zondagskinderen, over zijn vader. De laatste twee werden verfilmd door onder anderen zijn zoon Daniel.

Het maken van Fanny Och Alexander kostte Bergman zoveel energie dat hij definitief besloot met filmen te stoppen. Hij wilde zichzelf de gelegenheid geven met zijn leven in het reine te komen zonder de onderbrekingen van het schrijven, regisseren en promoten van zijn films. In 1995 stopte hij ook met toneel na de dood van zijn (vijfde) vrouw Ingrid, met wie hij 25 jaar was getrouwd. Hij trok zich terug in zijn woning op de Faeroer Eilanden in de Oostzee. Het geloof in een vaste routine heeft Bergman zijn hele leven behouden: ,,Hard werken en discipline vormen een goed harnas.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden