Films kijken zonder houvast

Het lijkt een overschat ideaal bij film: de desoriëntatie van de toeschouwer. Hem zo verwarren, dat hij zelden beseft waar hij is. Op straat hou ik daar niet zo van, waarom zou het in de bioscoop wel prettig zijn? Desoriëntatie staat tegenover escapisme. Wie in de film ontsnapt raakt zichzelf kwijt, maar wie verdwaalt wordt op zichzelf teruggeworpen. Is dat leuk? En wat dan? Kun je nog wel wat voelen als je het niet begrijpt? Kun je nog iets zien zonder dat je iets herkent? Is film kijken dan nog wel zo plezierig?

In Filmhuis Rialto in Amsterdam wordt er komende maand een maand lang over nagedacht. Onder de titel 'Disorientation. New ways of storytelling' zijn er de hele maand juni filmvertoningen en lezingen die ingaan op dit thema. Wie in de film reddeloos verloren is geraakt, kan in de lezingen dus alsnog aan de hand worden meegenomen - dat is prettig. 'Get in or get lost' luidt het motto. Videoclips, commercials en nieuwe films staan geprogrammeerd naast bekende, oudere titels, onder meer 'Mulholland Dr.' van David Lynch, 'L'intrus' van Claire Denis, 'Gerry' van Gus Van Sant en 'Code Inconnu' van Michael Haneke.

In theoretisch opzicht lijkt het ideaal van de desoriëntatie van de toeschouwer zowel de opvolger van, als diametraal tegenovergesteld aan wat ooit 'de vervreemding' was ofwel het tegengaan van identificatie bij de toeschouwers. In navolging van theatermaker Bertolt Brecht streefden progressieve filmmakers ernaar om de toeschouwers op afstand te houden in plaats van ze mee te slepen. Destijds -jaren 70/80- was het doel filmkijkers zo op een andere manier, - kritischer - naar de werkelijkheid te laten kijken.

Begin 21ste eeuw doet die werkelijkheid er niet meer toe; dat kan tenslotte van alles zijn en die kan dus misschien maar beter helemaal worden losgelaten. Begin, midden en einde worden in de hierboven genoemde films niet meer door elkaar gehusseld maar overboord gegooid.

Eenmaal gedesoriënteerd moet de kijker in zichzelf wel iets anders activeren; andere zintuigen of een ander begrippenapparaat.

Zo kan film ook een nieuwe ervaring worden in plaats van een reflectie van oude ervaringen. Een droom in plaats van een verhaal. Een mogelijkheid tot vervoering ook (wat toch iets anders is dan identificatie). Zoals bij 'Mulholland Dr.' van David Lynch. Een film die lang beklijft al heb je er geen touw aan kunnen vastknopen.

Maar wat beklijft er dan? Gevoelsbeelden, zou je kunnen zeggen. De sfeer, zoals bij een muziekstuk. Ontheemding, euforie, horror.

En die steek van weemoed bij de opening met een nachtelijke autorit in de Hollywood Hills. Nooit geweten dat een straatnaambordje zo mooi kon zijn.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden