Films die de wereld veranderden

Zelden hebben films het publieke debat in Duitsland zo aangejaagd als 'Good Bye, Lenin!' en 'Das Leben der Anderen'. De films droegen veel bij aan de verwerking van het DDR-verleden en maken daarom terecht deel uit van de Trouw-selectie waarvan u morgen 'Das Leben der Anderen' bij de krant cadeau krijgt.

De een denkt bij de DDR aan ingelegde augurken uit het Spreewoud of aan namaakchampagne van Rotkäppchen. De ander denkt aan repressie, afluisterpraktijken en politieke gevangenen. Beide soorten herinneringen spoken nog altijd door de hoofden van de Duitsers. En bij tijd en wijle komen die beelden heftig met elkaar in conflict. In de eerste jaren van deze eeuw waren er twee Duitse films die dat conflict stevig aanwakkerden.

Daar was om te beginnen de film 'Good Bye, Lenin!' uit 2003, die ook ver buiten de Duitse grenzen veel kijkers trok. Een luchtige film over de gehechtheid van een vrouw aan de wereld van de DDR. Een paar jaar later kwam 'Das Leben der Anderen' uit, een drama waarin de praktijken van de geheime dienst der DDR centraal stonden. Ook die film kreeg internationale bijval en werd in 2007 zelfs bekroond met een Oscar voor de beste buitenlandse productie.

Misplaatste nostalgie
In Duitsland zelf waren beide films omstreden. 'Good Bye, Lenin!' stuitte op kritiek omdat de film de repressie in de DDR verwaarloosde en een misplaatste nostalgie naar het verleden voedde. De speelfilm kwam uit in een tijd dat een vloedgolf aan 'ostalgie' door de media trok. Televisieshows herinnerden aan de knusheid van de socialistische staat. Tentoonstellingen verheerlijkten de esthetiek. En overal dook kunstrijdster en DDR-idool Katharina Witt op.

Kwam de kritiek op 'Good Bye, Lenin!' vooral uit West-Duitse hoek, die op 'Das Leben der Anderen' kwam uit de tegengestelde richting. Intellectuelen en kunstenaars met een DDR-achtergrond bekritiseerden de film omdat die de zaken veel te kras voorstelde. De impact van de Stasi zou zwaar zijn overdreven. De maker van de film, de West-Duitser Florian Henckel von Donnersmarck, zou het leven in de DDR te zeer in clichés hebben gevat.

De maker van 'Good Bye, Lenin!', Wolfgang Becker, overigens ook een West-Duitser, koos voor een komedie. Een vrouw in de DDR, wier man naar het westen was gevlucht, komt kort voor de val van de Muur per ongeluk in een protestmars terecht. Ze krijgt klappen en raakt in coma. Dan valt de Muur. Maar de dokter vraagt haar kinderen het haar niet te vertellen wanneer ze uit haar coma ontwaakt, want de schok zou te groot kunnen zijn.

De vrouw, Christiane Kerner (een mooie rol van Katrin Sass), was namelijk tot haar ongeval een gewaardeerd DDR-burger. Vooral haar zoon Alexander (gespeeld door de inmiddels internationaal doorgebroken Daniel Brühl) haalt de gekste toeren uit om zijn moeder in de illusie te laten dat alles nog bij het oude is. Hij maakt jacht op de beroemde Spree-augurken, laat een koortje van DDR-jongeren opdraven en fingeert zelfs DDR-nieuwsuitzendingen.

Dat levert veel stof op voor hilarische scènes met een hoog gniffelgehalte, vooral voor mensen die de DDR goed hebben gekend. Uiteindelijk gaat Alexander zo ver dat hij met een vriend een nieuwsuitzending maakt met beelden van de val van de Muur. Het commentaar heeft het echter niet over DDR-burgers die eindelijk naar het westen mogen, maar over burgers van de Bondsrepubliek die wild enthousiast de DDR binnenstromen.

Westerse afschuw en afkeuring
In 'Good Bye, Lenin!' ziet de DDR er als een 'heile Welt' uit, een mooie, gelukkige wereld, al is de ironische vertekening onmiskenbaar. De film gaf de mensen in het oosten iets van hun zelfwaardering terug, het gevoel: "Niet alles was slecht in de DDR". Heel anders keken zij tegen 'Das Leben der Anderen' aan. Daarin herkenden ze weinig van zichzelf en voelden ze vooral de typisch westerse afschuw en afkeuring van hun vroegere bestaan.

Hoofdpersoon in die film is de Stasi-officier Gerd Wiesler, een rol van de inmiddels overleden DDR-acteur Ulrich Mühe. Hij krijgt van zijn hoogste baas, de minister voor staatsveiligheid, de opdracht om een toneelschrijver te bespioneren. Niet zozeer omdat de schrijver zich met dissidente praktijken bezighoudt maar vooral omdat de minister een oogje heeft op diens vriendin.

Wiesler gaat meedogenloos te werk. Hij richt zich met zijn afluisterapparatuur in op de zolder van het woonblok van de schrijver. Maar gaandeweg raakt hij steeds meer betrokken bij het lot van de schrijver en vooral dat van diens vriendin. Na de val van de Muur schrijft de auteur een roman over Wiesler, 'De sonate van een goed mens'. Wiesler, inmiddels reclamebezorger, ontdekt de roman in een winkel en koopt hem. "Een cadeau, meneer?" "Nee, hij is voor mij."

Kenners van de DDR hadden twee hoofdbezwaren tegen de film. Het ene betrof het gedrag van de minister. Zelfs in een perfide systeem als dat van de DDR was het ondenkbaar dat een lid van de politieke elite de geheime dienst zou gebruiken voor zoiets persoonlijks als een verliefdheid. Het andere betrof de inkeer van Wiesler. Experts verklaarden dat hun geen gevallen bekend zijn van Stasi-officieren die dissidenten te hulp schoten.

Maatschappelijk belang
Hoe hoog het maatschappelijke belang ven beide films werd ingeschat, blijkt uit het feit dat er in beide gevallen speciale voorstellingen werden geregeld voor de Bondsdag, het Duitse parlement. En hoe hoog de emoties soms opliepen, bewees een scène in een veel bekeken talkshow, waarin de nog altijd populaire DDR-acteur Henry Hübchen bijna de regisseur van 'Das Leben der Anderen' te lijf ging.

"Je hebt er niets van begrepen", beet Hübchen von Donnersmark toe, "wij lachten om de Stasi, die stelde in de jaren tachtig niets meer voor!" Dat kan hebben gegolden voor een elite van kunstenaars en intellectuelen, voor de simpele dwarsligger, de gewone man die plannen smeedde om de republiek te verlaten, viel er ook in de jaren tachtig weinig te lachen, kreeg Hübchen te horen. Het aantal 'politieke gevangenen' bleef tot de val van de Muur zeer hoog.

Ook Werner Schulz, die in de DDR voor burgerrechten streed, uitte kritiek op de historische accuratesse van 'Das Leben der Anderen'. Maar in zijn artikel in het dagblad Die Welt vond hij de film wel een terechte correctie op 'Good Bye, Lenin!' en andere films die een al te olijk beeld van de DDR schetsten, zoals 'Sonnenallee'. "Als je die films ziet, denk je dat het grootste gevaar van de DDR erin bestond dat je je er kon doodlachen."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden