Filmmaker is zijn eigen therapeut

Veel filmmakers rekenen in een documentaire af met een trauma of familiegeheim. Op het Idfa zijn tal van egodocumenten te zien.

Vat krijgen op de eigen wortels, de eigen bekommernissen, vormt een drijfveer voor veel documentairemakers. Of het nu gaat om een oma in Zuid-Afrika, een tante in Israël, een moeder in Brussel of een zus die uit het leven stapte, filmmakers reizen stad en land af om hun familieverhalen vast te leggen, en te begrijpen.

Niet zelden verschijnen regisseurs daarbij zelf in beeld, in wat we als genre de egodocumentaire noemen. De openingsfilm van het documentairefestival Idfa is zo'n film: in 'A Family Affair' gaat de Nederlandse regisseur Tom Fassaert op zoek naar zijn mysterieuze oma in Zuid-Afrika (zie links de recensie). Hij is niet de enige die de camera op familie richt.

Frans Bromet, die in de legendarische tv-serie 'Buren' tal van burenruzies vanachter de camera vastlegde, verschijnt in 'Welcome Home' zelf voor de lens, in een poging een hardnekkige vete in zijn familie te ontsluieren. En de Belgische regisseuse Chantal Akerman, die vorige maand op 65-jarige leeftijd een einde aan haar leven maakte, liet met 'No Home Movie' haar filmische testament na: een portret van haar moeder.

Evenals 'A Family Affair' voeren de familieportrettten van Bromet en Akerman elk op eigen wijze terug naar de Jodenvervolging tijdens de Tweede Wereldoorlog. Met de camera wordt een laatste poging ondernomen om via een oma, een tante en een moeder - die alledrie tijdens of kort na het maken van de film overlijden - de ingewikkelde familiegeschiedenis te ontrafelen.

De filmmakers sparen zichzelf niet. Bromet, die naar Israël reist om een tante op te sporen met wie zijn vader in grote onmin leefde, legt voor de camera ook getuigenis af van de ruzie met zijn broer, die hij jaren niet heeft gezien. De geschiedenis herhaalt zich in Bromets familie, en de egodocumentaire blijkt een krachtig instrument om dat inzichtelijk te maken.

Het persoonlijke wordt publiek, en krijgt - als het goed gedaan is - universele zeggingskracht. De Nederlandse historicus Jacques Presser bepleitte dat persoonlijke element in de geschiedenis een halve eeuw geleden al, toen hij het begrip egodocument introduceerde.

Mobiele camera's

"Filmische egodocumenten zijn al een tijdje vast onderdeel van ons programma", zegt Ally Derks, 28 jaar directeur van het Idfa. "Het interessante is dat je via een klein verhaal een groter verhaal kunt vertellen."

Derks herinnert zich de Amerikaanse documentaire 'Silverlake Life: The View From Here'. "Over twee New Yorkers met aids die met een videocamera hun aftakelingsproces documenteerden. Ze kregen vlak na elkaar de diagnose en stierven ook vlak na elkaar. Het was eind jaren tachtig, begin jaren negentig. De film liet de enorme impact van aids op het dagelijks leven zien."

Die documentaire is vergelijkbaar met de zwanezang van de Amsterdamse filmer en fotograaf Ed van der Elsken ('Bye', 1990), gemaakt als autobiografisch antwoord op zijn terminale prostaatkanker. Dezelfde diagnose kreeg Johan van der Keuken die tien jaar later zijn laatste levensfase vastlegde in 'De grote vakantie'.

Derks beaamt de lange traditie van de autobiografische film die in het geval van Van der Elsken terugvoert naar de jaren zestig toen hij 'Welkom in het leven, lieve kleine' maakte, over de geboorte van zijn zoon. Van der Keuken legde onder meer zijn buurmeisje, zusje en familie vast.

En Fassaerts overgrootvader? Die maakte in de jaren twintig al een soort 'home movies', waar de regisseur in zijn eigen film 'A Family Affair' dankbaar gebruik van maakt.

"Maar", zegt Derks, "de bijdragen aan het genre zijn niet altijd zo sterk. Ik herinner me dat er rond het jaar 2000 heel veel egodocumentaires opdoken. Het was een storm, in gang gezet door technologische veranderingen. Kleine, mobiele camera's waren almaar beter en goedkoper geworden. Je kon er makkelijk in je eentje op uit trekken. Iedereen waande zich een filmmaker."

Een goed voorbeeld van de mobielere filmmaker is Meral Uslu die in 'My Cancer' de dagelijkse gang naar het ziekenhuis vastlegt. De Nederlandse filmmaakster heeft borstkanker en filmt zichzelf, open en bloot. We beleven wat de vrouw met borstkanker beleeft, in het ziekenhuis, thuis en bij de psychotherapeut, omdat de camera overal mee naar toe gaat. "Een ontroerende film", vindt Derks, "die op plekken komt waar we anders niet zo snel komen, en die qua voorlichting over borstkanker een belangrijke rol kan vervullen."

Psychologische blik

Spelen sommige filmmakers de hoofdrol in hun eigen film, andere zijn aarzelender. Ester Gould worstelde met de zelfmoord van haar twee jaar oudere zus Rowan, die van kleins af aan haar heldin was. Een mooie, jonge vrouw die blaakte van zelfvertrouwen. Toen haar zus, studente aan de kunstacademie in Londen, werd opgenomen in een psychiatrisch ziekenhuis en uit het leven stapte, was Gould totaal overrompeld. Het beeld dat ze van haar zus had, bleek niet te kloppen. Rowan leed aan een narcistische persoonlijkheidsstoornis die haar uiteindelijk fataal werd.

"Misschien liet mijn zus wel meer kwetsbaarheid zien, dan ik wilde zien", aldus Gould. "En natuurlijk leek het me ook een goede tijd om het over het ego te hebben. Als er een toenemende maatschappelijke obsessie met onszelf is, zoals wel wordt beweerd, dan is het wel zo interessant te kijken wat er achter dat narcisme schuilt, welke kwetsbaarheid.

De Nederlandse Gould besloot op onderzoek uit te gaan en haar eerste avondvullende documentaire 'A Strange Love Affair With Ego' te wijden aan een studie naar zelfliefde.

"Het verhaal van mij en mijn zus is de rode draad, maar ik wilde geen standaard egodocumentaire maken door de camera op mezelf richten, dat is een soort nachtmerrie", vertelt Gould. "Ik vind het fijn om naar andere mensen te kijken en te luisteren, daarom ben ik films gaan maken."

Zo vertelt 'A Strange Love Affair With Ego' wel het verhaal van de twee zussen en hun onderlinge relatie, maar doet dat op volkomen originele wijze. Hier geen foto's of filmpjes uit het familiearchief of interviews met betrokkenen, maar een expeditie langs meisjes en vrouwen waarin de persoonlijkheid van de zus als het ware wordt weerspiegeld.

"Ik heb voor een meer romanachtige vorm gekozen", verklaart Gould, "vergelijkbaar met de boekverfilming 'The Hours' waarin Meryl Streep, Julianne Moore en Nicole Kidman elk op eigen wijze Virginia Woolfs Mrs Dalloway representeerden. Je zou mijn film een egodocumentaire kunnen noemen in de zin dat er psychologische en misschien ook therapeutische lagen in zitten. Door het maken van deze film heb ik afscheid kunnen nemen van het romantische beeld dat ik van mijn zus had."

Idfa begint vandaag

De wereldpremière van 'A Family Affair' vindt vanavond plaats in het Amsterdamse filmtheater Tuschinki. De documentaire van Tom Fassaert verschijnt vanaf morgen tevens in de filmtheaters. 'A Strange Love Affair With Ego' is te zien op het Idfa, en vanaf 31 december in de bioscoop. 'No Home Movie', 'Welcome Home' en 'My Cancer' beleven hun Nederlandse premières op het Idfa, dat duurt t/m 29 november.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden