Filmen in een ruim vol doden

Fuocoammare | interview | De gelauwerde documentarist Gianfranco Rosi filmde anderhalf jaar het leven op het Italiaanse eiland Lampedusa, frontlinie van de Europese vluchtelingenproblematiek.

Gianfranco Rosi heeft onophoudelijk over zijn vluchtelingenfilm gepraat, sinds hij met 'Fuocoammare' op het filmfestival als eerste documentairemaker de Gouden Beer won. Het leverde hem zelfs een audiëntie met de paus op. Vorige week besloot Italië geen speelfilm, maar Rosi's documentaire naar de Oscars te sturen.

Je zou denken dat de 52-jarige regisseur inmiddels murw is van alle aandacht. Maar hij praat honderduit, tijdens een bezoek aan Amsterdam. "Het was zwaar om 'Fuocoammare' te maken. Erover te praten is een manier om het te verwerken."

Anderhalf jaar bracht Rosi door op Lampedusa op de Middellandse Zee, waar dagelijks vluchtelingen uit Afrika en het Midden-Oosten arriveren. Rosi, afkomstig uit Rome, pakte na maanden pas de camera op. "Ik kan niet ergens arriveren, een camera opzetten en filmen. Het is voor mij belangrijk om eerst tijd door te brengen met mensen."

Die grondige aanpak zie je terug in de drie verhalen die in elkaar grijpen. Rosi toont de wereld van de migranten die op Lampedusa arriveren. Hij vertelt het verhaal van het eiland en zijn bewoners, én dat van een reddingsactie midden op zee. "Veertig dagen lang filmde ik verschillende reddingsoperaties, totdat ik op een dag de dood ontmoette. Dat veranderde alles."

Rosi had al vaker doden gezien, maar de lijken nooit gefilmd. Midden op zee besloot hij de tragedie die zich voor zijn ogen ontrolde vast te leggen. "Ik realiseerde me dat vijftig mensen, op elkaar gepakt onderin een boot, door de rook van de motor waren gestikt, als in een gaskamer. Toen ik naar beneden ging om te filmen, en alle doden zag, brak er iets van binnen." Het waren de laatste beelden die Rosi maakte. Hij was niet meer in staat te werken, nam een week vrij, een maand, maar bracht het niet op om terug te keren. Uiteindelijk begon hij aan de montage van negentig uur filmmateriaal, waarbij hij langzaam toewerkte naar het emotionele hart van de film: de tragedie op zee. "Natuurlijk heb ik me afgevraagd of ik de dood moest filmen. Het was een moeilijke beslissing, van binnen voelde het als een orkaan. Maar ik vind dat de wereld dit moet weten. Het is onacceptabel dat mensen sterven op zee, terwijl ze vluchten voor oorlog en alle mogelijke rampspoed."

Wat 'Fuocoammare' ('Vuur op zee') zo bijzonder maakt is dat Rosi uitgebreid de tijd neemt om het gewone leven op Lampedusa vast te leggen. We volgen een Italiaans jongetje dat met rotjes in zijn broekzak en een katapult over het eiland struint, kattenkwaad uithaalt, maar ook last heeft van een lui oog en hyperventilatie, en naar de dokter moet.

"Samuele is een soort spiegel", verklaart Rosi. "Zijn luie oog is ons luie oog. Zijn angst is onze angst. En de vijand die hij al spelend verzint, is onze verzonnen vijand."

"De film krijgt hier de vorm van een fabel, of een parabel", vervolgt Rosi, "waarbij overigens niets van te voren is bedacht. Alles gebeurde tijdens het filmen op locatie. Wat je ziet is de enorme kracht van de realiteit."

Rosi ontving in Berlijn de hoofdprijs uit handen van juryvoorzitter Meryl Streep, die de film omschreef als een gedurfde hybride die het documentairegenre herdefinieert.

"Ik was erg blij met die omschrijving", zegt Rosi. "De realiteit is sterk, maar niet het enige. Ik gebruik filmtaal - licht, geluid, montage, noem maar op - om de realiteit te versterken en te transformeren. Het is het verschil tussen poëzie en essayistiek. Ik gebruik graag het concept van het gedicht, omdat het ruimte laat voor interpretatie. Het essay is veel dwingender."

Rosi slaat via Pietro, de plaatselijke dokter die nachtmerries heeft van de vele doden en gewonden, een brug naar de vluchtelingen. Die brug is nodig, omdat de bewoners van het kleine eiland en de mensen die er dagelijks arriveren (de afgelopen twintig jaar passeerden er 450.000 migranten), niet of nauwelijks met elkaar in aanraking komen.

Rosi: "De hulp is inmiddels volledig is geïnstitutionaliseerd. Als mensen op Lampedusa arriveren, worden ze vaak na twee, drie dagen naar het vasteland gebracht. Daardoor was het voor mij moeilijk om met mensen in contact te komen. Na een reddingsoperatie lukte dat wel met een Algerijnse groep."

"Maar", benadrukt de regisseur, "over het algemeen zijn het twee werelden die elkaar emotioneel niet ontmoeten. Je ziet het op Lampedusa, en je ziet het in het groot in Europa. Emotionele afstand. Prikkeldraad. Grenzen. Barricades. Brexit. Maar we kunnen ons niet afsluiten van de realiteit of van de geschiedenis."

Rosi wilde een politieke film maken, geen statement. Niet dat hij daar voor terugdeinst: de oplossing schuilt volgens hem in een verenigd Europa dat zich serieus buigt over wat er in Afrika en het Midden-Oosten (met name Syrië) aan de hand is. "Zo lang daar niets aan wordt gedaan, blijven ze vluchten."

Rosi haalt zijn smartphone tevoorschijn en laat een foto zien van paus Franciscus die zich voorover buigt naar de 12-jarige Samuele. "De paus had de film gezien, en wilde ons ontmoeten", zegt Rosi. "Ik ben niet katholiek, maar het gesprek dat we hadden, maakte diepe indruk. De paus sprak veel over hoe belangrijk het is dat mensen elkaar ontmoeten. Ook zei hij dat we migranten niet moeten zien als nummers, maar als individuen. Ongelooflijk krachtig. Ik zie de paus als een revolutionaire man. Misschien is het de enige leider die we momenteel hebben."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden