FILM Seks op het doek als een staalkaart van mannelijke fantasie

“Ik zou 'Turks fruit' nu niet meer kunnen maken” zei Paul Verhoeven zes jaar geleden in deze krant. De onbevangen houding uit 1973 was hij toen al kwijt. Met 'Basic instinct' volgde een film die in schijn veel gewaagder, maar in werkelijkheid veel behoudender is.

Mannelijk naakt is schaars in film. Talloze vrijscenes worden ingeluid met het steels onder de lakens glijden van mannen in boxer shorts. Ze zijn meer of minder schuchter, maar altijd even preuts. Onder de lakens ligt de vrouw reeds te wachten. Zij is wel naakt, zo hebben we kunnen zien voordat ze in bed stapte. Er is een variant mogelijk, met een andere volgorde maar hetzelfde effect. Hij ligt al in bed. Zij komt uit de badkamer en werpt staande aan het voeteneinde haar luchtige neglige af.

Onze blik op erotiek in film is selectief en wordt voor het overgrote deel gestuurd door mannelijke fantasieen. Mannen maken films en zien liever de ander dan zichzelf bloot op het scherm. Een van de dingen waardoor de onlangs uitgekomen film 'The piano' van Jane Campion zich onderscheidt is de andere, meer gelijkwaardige erotiek: het lichaam van Harvey Keitel is even belangrijk als dat van Holly Hunter. Dat valt op.

Doordat mannelijk naakt minder getoond wordt dan vrouwelijk naakt lijkt het schokkender.

In dit licht bekeken is de opening van 'Turks fruit' extra opmerkelijk.

Meteen na een dubbele moordpartij zien we een man die op zijn rug op een bed ligt: de man doodt een vrouw en een andere man (zijn exvriendin en haar nieuwe vriend, zoals zal blijken) slechts in zijn fantasie. De camera staat voor het bed, ietsje hoger, en kijkt recht in het kruis van de man. Weliswaar van enige afstand en niet lang, maar het is voldoende om te zien dat de man alleen een hemd draagt. Zeker als hij vervolgens een foto tegen de muur achter het bed plakt en zich, zittend op zijn knieen en met zijn gezicht naar de muur, aftrekt. Binnen enkele minuten heeft Paul Verhoeven zijn hoofdpersoon gentroduceerd, Rutger Hauer meer laten zien dan gebruikelijk is en het publiek bij de lurven gepakt.

Wat bloot betreft was het publiek al wel iets gewend. In de jaren voorafgaand aan 'Turks fruit' was het nodige pionierswerk reeds verricht door Pim de la Parra en Wim Verstappen met hun maatschappij Scorpio Films. Twee jaar eerder had 'Blue movie', 'de eerste Nederlandse speelfilm met een zichtbare erectie', voor de doorbraak gezorgd.

Verstappen, niet te beroerd om toe te geven dat de seks in hun films uitsluitend bedoeld was om publiek te lokken, was er in geslaagd de aanvankelijke afkeuring door de Filmkeuring te bezweren met een beroep op Simon Vestdijks essay 'De toekomst der religie'. Bloot mocht en bloot moest, in de vroege jaren zeventig.

Bladerend door het filmtijdschrift SKOOP uit die periode lijkt het alsof alle films, of ze nu uit Italie, Polen of Nederland kwamen, uitsluitend werden bevolkt door rondhuppelende naakte dames. Dit kan natuurlijk ook te maken hebben met de voorkeur van de toenmalige redacteuren.

Hoewel de standaard voor het tonen van seksualiteit dus werd gezet met de capriolen van Hugo Metsers, bleek 'Turks fruit' een duurzamer leven beschoren. Verhoeven was evenmin vies van oppervlakkige provocatie, maar ging daarbij minder zorgeloos te werk dan Pim & Wim. Hierdoor werd de film niet alleen een ongekend commercieel succes, maar kreeg hij ook een Oscar-nominatie als beste niet-Engelstalige film en is hij nog steeds het aanzien waard.

Jan Wolkers' roman bood natuurlijk al een aantrekkelijke combinatie van liefde, dood, seks en Hollandse burgerlijkheid, maar Verhoeven en scenarioschrijver Gerard Soeteman maakten de juiste vertaling. De film gaat over seks, maar ook over de liefdevolle relatie tussen Eric en Olga, als zij ten slotte kanker heeft. Bovendien trok Verhoeven veelbelovende medewerk(st)ers aan. Niet voor niets klinken de namen van zoveel betrokkenen nu vertrouwd: Verhoeven, Hauer en cameraman Jan de Bont die naar Amerika vertrokken, Monique van de Ven die destijds als Olga debuteerde, Theo van de Sande die toentertijd camera-assistent was, Nouchka van Brakel regie-assistente, Digna Sinke montage-assistente.

'Turks fruit' had twee gezichten: het publiek kwam voor de vrijmoedige seksscenes en om zich bevrijd te voelen van allerlei traditionele opvattingen, zoals over het ouderlijk gezag. Maar tegelijk kreeg het publiek een goede film.

Het aardige van de seksualiteit is dat die op originele wijze wordt getoond. Hoewel Verhoevens oeuvre zich laat zien als een staalkaart van de mannelijke fantasie, ontsnapt hij aan de cliches. Vrouwvriendelijk is weer iets anders, zo blijkt uit de actie die het Vrouwen Bevrijdingsfront in 1973 bij Tuschinski voerde. In zijn pamflet werd 'Turks fruit' omschreven als “het kinderverhaal van Erik de Geweldige.

Vrouwen en meisjes zijn sullen en krengen. Erik mag ze pesten en treiteren. Erik mag ze naaien ook, want Erik naait erg graag. Vrouwen, neem dit niet langer. Het is de zoveelste film die de bestaande idee over de vrouw bevestigt: een willoos, passief, machteloos, duimzuigend ding, dat overal voor gebruikt kan worden.'' De actiegroep bij de bioscoop is een fenomeen dat Verhoeven nog altijd achtervolgt: ook bij 'Spetters' en vorig jaar bij 'Basic instinct' viel hem die eer ten deel.

Het Bevrijdingsfront had gelijk. De blonde beeldhouwer denkt maar een ding. Maar dat beleeft hij wel met veel elan en variatie. De seks in 'Turks fruit' is ruw, plat en realistisch, net als in 'Spetters' en 'Flesh and blood'. Steevast wordt Verhoeven in interviews verweten zo cynisch te zijn en alles dat woelt in de onderbuik wel erg plastisch in beeld te brengen. Steevast meldt hij dan slechts de werkelijkheid te laten zien, eventueel aangevuld met een verwijzing naar Brueghel en Jan Steen, die immers ook het platte realisme niet schuwden.

Het is evenzeer de verdienste van Wolkers als die van Verhoeven, maar het bijzondere van de seks in 'Turks fruit' is het alledaagse. Dat vrijende mensen tussendoor naar de wc moeten, is iets dat je zelden tegenkomt in film. Of dat het plotseling belangrijker is om die bloemen in het water te zetten. Al die lichamelijke aandacht is bovendien ingebed in oprechte straatromantiek en typisch Hollandse ondeugden.

Niets is mooier gemaakt dan het is, tot en met het poepende poedeltje toe. In deze zin kan het nog jong oeuvre van Nederlands meest talentvolle filmmaker, Ian Kerkhof, worden beschouwd als een intellectuele variant van de vroege Verhoeven. Gouden Kalfwinnaar 'Kyodai makes the big time' en zijn volgende maand uit te brengen nieuwe speelfilm 'The Mozart bird', zijn even monomane beschouwingen over de alledaagse kracht van seksualiteit.

Twintig jaar later weet Verhoeven nauwelijks nog hoe een poedeltje er uitziet. Sinds zijn glorieuze entree in Hollywood heeft hij het realisme ver achter zich gelaten. De sprong van Nederland in 1973 naar Amerika in 1992 is natuurlijk een met vele valkuilen, maar een kleine vergelijking is toch aardig. 'Basic instinct' verovert sinds vorig jaar de wereld.

Opnieuw is het seks waar alles om draait en zijn er controverses, gecensureerde versies, actiegroepen, heel veel bezoekers en een actrice die het helemaal gaat maken. Maar verder?

'Basic instinct' opent net als 'Turks fruit' met moord en seks. Opnieuw ligt een man ruggelings op bed. Hij is vastgebonden en wordt op onstuimige wijze 'bereden' door een vrouw. De camera concentreert zich op haar lichaam. Tijdens het klaarkomen vermoordt de vrouw de man, op hem instekend met een ijspriem. Er is niemand die dit droomt, het is de zogenaamde werkelijkheid. Opnieuw heeft Verhoeven reeds in de openingsscene meer laten zien dan gebruikelijk is en zijn publiek bij de lurven gepakt. Maar het verschil is cruciaal. Deze scene introduceert niemand, staat los van het vervolg en dient uitsluitend het grove effect. De geloofwaardigheid is nihil. Seks is niet langer een realistische gevoelsuiting, maar een gefantaseerd curiosum.

Seks heeft in 'Basic instinct', en in al die films waarvoor die film helaas als norm is gaan gelden, niets te maken met plezier. Seks is een afgeleide, het gaat om spanning, geweld, glamour. Perfect gevormde lichamen beulen zich af in glossy interieurs zonder dat zij, laat staan wij, weten waarom en waartoe. Welkom in de wereld van boxer short en neglige. Met de werkelijkheid heeft het niets meer te maken.

De algemene verwachting is dat films steeds verder zullen gaan in het tonen van seksualiteit. Het is juist andersom; over een paar jaar weet men in de filmindustrie helemaal niet meer wat seks is. 'Turks fruit' bevat meer seks dan 'Basic instinct'. Toen het net kon, was alles nog ongecompliceerd. Vroeger was seks nog leuk.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden