Film met moraal maar zonder lessen

interview | Regisseur Pawlikowski maakt met zijn film 'Ida' een zegetocht langs filmfestivals. Met zijn verhaal over een Joodse non trapt hij in zijn vaderland Polen op gevoelige tenen.

Toen de bisschop van Sandomierz het script van 'Ida' onder ogen kreeg zei hij: "Over my dead body". De Poolse regisseur Pawel Pawlikowski (56) glimlacht ironisch op de vraag hoe de katholieke kerk in Polen reageerde op zijn film. "We mochten van hem niet filmen in het klooster van Klimontov en zijn uitgeweken naar een leeg kasteel in de buurt. Maar ik heb nu met de film wel de oecumenische prijs gewonnen in Polen. Tot grote opluchting van mijn producenten."

Pawel Pawlikowski maakt een zegetocht langs filmfestivals met zijn film 'Ida', de eerste film die hij maakte in zijn vaderland, na daar eind jaren zestig op veertienjarige leeftijd te zijn vertrokken. In een Brussels hotel staat hij de pers te woord ter gelegenheid van de Nederlandse en Belgische release van de film.

Het in eenvoud schitterende 'Ida' (zwart-wit, vierkant beeld) gaat over een jonge novice die als wees opgroeit in het klooster maar vlak voor het afleggen van de gelofte van haar moeder-overste te horen krijgt dat ze eerst maar eens contact moet opnemen met haar tante Wanda; een familielid waarvan Ida niet wist dat ze bestond. Het is 1962 in Polen. Haar tante, een openbaar aanklager binnen het stalinistische regime, vertelt Ida dat ze Ida Lebenstein heet; ze is Joods en net als zij een overlevende van de holocaust. De stille Ida en de geharde, kettingrokende, whisky drinkende Wanda gaan samen onderzoeken wat er met Ida's ouders in de Tweede Wereldoorlog is gebeurd.

In de figuren van de Joodse novice, de openbare aanklaagster, de saxofonist die ze onderweg ontmoeten, en de boer die meer weet van de dood van Ida's ouders, geeft Pawlikowski een gezicht aan de belangrijke ideologische stromingen in het Polen van de vroege jaren zestig: de kerk, de communistische staat, de culturele liberalisering, de traditionele Poolse cultuur. Toch ontstijgt 'Ida' - meer impressie dan aanklacht - ook weer aan dit schema. Pawlikowski's terughoudende, observerende stijl, het mooie melancholieke acteren, levert een ontroerend, teer drama op over universele thema's als volwassenwording, geloof en geloofstwijfel. Een film over moraal maar zonder lessen, zoals de regisseur zelf zegt.

Toch raakte 'Ida' in Polen wel aan gevoelige tenen. Er waren mensen die vonden dat de film de Poolse verantwoordelijkheid in de Jodenvervolging te veel benadrukte. Anderen meenden dat Pawlikowski de ware confrontatie uit de weg ging. De bisschop van Sandomierz wilde zijn handen er niet aan branden.

Pawlikowski: "We werden in het klooster in Klimontov rondgeleid door een priester die vertelde dat er een jongen in het klooster was opgegroeid met precies zo'n geschiedenis. In de naburige stad behoorde de helft van de huizen aan Joodse families die werden overgenomen door Polen. Pijnlijk vond de priester, maar wel een geschiedenis die aandacht verdiende. Maar zijn baas dacht er anders over."

Vanwaar de angst van de bisschop? De kerk is toch niet direct de boeman in deze film.

"De Poolse kerk staat geen oprecht geloven toe, het gaat om een stammenloyaliteit, om conventie, om patriottische criteria, niet om een gevoel voor transcendentie. Het christendom is gelijk aan de katholieke kerk; om Pools te zijn moet je katholiek zijn, om katholiek te zijn moet je Pools zijn. Ik wilde juist van deze beperkte definitie weg. Het geloof meer zien als een plek van waaruit je creatief kan zijn."

Hoe kwam u op dit verhaal van de Joodse non? Is het echt gebeurd?

"Er zijn zeker verhalen over Joodse kinderen die zijn gered door Poolse priesters, maar mijn film is niet gebaseerd op een concrete geschiedenis. Ik liep al lang met het plan om een film te maken over een non die ontdekt dat ze Joods is. Dat roept interessante vragen op over het geloof. Waar komt het geloof vandaan? Heeft het te maken met je identiteit, je verbeelding, het Pools zijn? Ook had ik al eerder gewerkt aan een film over de figuur van Wanda. Haar heb ik wel gebaseerd op een vrouw die ik kende, de vrouw van een professor in Oxford, waar ik studeerde. Jaren nadat ik weg was uit Oxford hoorde ik dat zij gezocht werd voor misdaden tegen de mensheid in Polen. Ik was zeer geschokt. Ik kon de warme vrouw die ik kende niet rijmen met de Stalinistische beul. Er waren in Polen meer Joden die tijdens de oorlog uitweken naar Moskou en terugkwamen als fanatieke communisten. Er was toen nog een groot enthousiasme voor het communisme. De Tsjechische schrijver Milan Kundera was ook eerst een overtuigd marxist. Pas na 1956, toen de wandaden van Stalin bekend werden, veranderde dat."

Wat trok u nu terug naar Polen en dan speciaal naar de vroege jaren zestig?

"Ik ben een paar jaar geleden teruggegaan naar Warschau nadat mijn kinderen het huis uit waren. Eerder durfde ik als (vrijwillige) balling niet iets over Polen te zeggen; nu weer wel. Het was ook heel bevrijdend om in het niet-commerciële Pools te filmen. De vroege jaren zestig is de tijd van mijn eigen jeugd in Polen; een heel dynamische tijd. Polen was het hipste land in het Oostblok toen. In Rusland en Bulgarije was de jazz bijvoorbeeld niet toegestaan, in Polen wel. Er waren Russen die toen Pools leerden om de Poolse tijdschriften te kunnen lezen. In die tijdschriften kon je kennis maken met schrijvers als Ernest Hemingway. Er gebeurde veel op het gebied van theater, Grotowski, Kantor. Maar ook op gebied van film, Polanski, Skolimowski, Munk. Die vrijere atmosfeer wilde ik treffen in de muziek en in de saxofonist in 'Ida'."

De film herinnert in soberheid en zwart-wit ook aan de films van Carl Dreyer die ook over het geloof gaan. Was 'La passion de Jeanne d'Arc' een inspiratiebron?

"Ik heb die films wel gezien maar in het zwart- wit was eerder Fellini's 'Otto e mezzo' een bron van inspiratie; mijn comfort food. De films van Robert Bresson heb ik ook veel bekeken. Ik heb voor zwart-wit en een ander beeldformaat gekozen omdat het is hoe ik mij die tijd herinner. Maar ik wilde ook het gezichtsveld beperken, de camera minder bewegen. Het effect van het vierkant is verrassend meditatief. De film grijpt je niet, je moet erin binnen treden. Het geeft een meer spirituele atmosfeer."

Wat vond u van de reacties in Polen?

"In Polen wordt er op het moment veel gedebatteerd en gepubliceerd over de rol van de Polen in de Holocaust, niemand heeft het eigenlijk meer over de Duitse schuld, die kwestie is geheel van de agenda verdwenen. Maar mijn film raakt wel aan die kwesties maar gaat er niet over. Het gaat mij om universele thema's van geloof, identiteit, familie. Om mensen die paradoxale en gecompliceerde wezens zijn. Ik wilde bovendien ver blijven van de geschiedenis. Als je een historische film maakt moet je de dingen uitleggen. Ik wil niet pedant iets uitleggen. Ik denk ook dat dat niet kan in een speelfilm. Fictie verliest het altijd van de geschiedenis."

Poolse receptie van 'Ida'
Lang waren Holocaust en antisemitisme taboe in Polen waar voor de oorlog drieënhalf miljoen Joden woonden en uit de kampen maar 200.000 Poolse Joden terugkeerden, van wie er veel direct na de oorlog emigreerden. Sinds de jaren negentig van de vorige eeuw is er sprake van een herrijzenis van de Joodse cultuur met veel aandacht in tentoonstellingen, festivals, boeken en nu ook films. Niod-onderzoeker Iwona Gusc, promoveerde in Groningen in filmwetenschappen en Poolse naoorlogse geschiedenis. Gevraagd naar de Poolse receptie van 'Ida', vertelt ze: "De kritieken waren aan de ene kant lovend vanwege de esthetische kant van de film; de afstandelijke, sublieme wijze van presenteren van de ingewikkelde Pools-Joodse relatie en het oorlogsverleden. De critici waardeerden de wijze waarop Pawlikowski op een universele manier de Poolse geschiedenis vertelt, door vooral op de psychologische ontwikkeling van de twee hoofdpersonages in te zoomen.

Een andere groep critici vond dit te laf. Deze groep vond dat Pawlikowski met te veel gemak voorbij gaat aan de historische nuances; men vond de personages te cliché. De kritiek betrof vooral Wanda, die als een prototype van de wraakzuchtige Joodse communiste wordt ingezet, hetgeen ook het oude stereotype van het judeocommunisme in de herinnering roept. Deze critici en diverse historici verweten Pawlikowski dat hij niet voldoende moed had om een confronterende film te maken; integendeel met zijn gestileerde, evenwichtige beeld leek hij het Pools geweten te sussen."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden