Film als projectie

Filmer Péter Forgács weet als geen ander oude beelden zo te bewerken dat je er weer met frisse ogen naar kijkt.

De Hongaarse mediakunstenaar Péter Forgács (57) gebruikt oude amateur- en familiefilmpjes om nieuwe werkelijkheden op film te scheppen. Voor zijn dertigjarige arbeid op het gebied van geschiedenis en geheugen ontvangt hij deze maand de Erasmusprijs 2007.

Een rijzige gestalte met artistieke zwarte gleufhoed en fladderende zwarte jas beent door de zalen van het Filmmuseum in Amsterdam. De uit Boedapest afkomstige Péter Forgács is bezig een tentoonstelling van zijn videowerk in te richten. Te zien is onder meer de fascinerende video-installatie ’Rembrandt-Morphs’, waarin alle zelfportretten van Rembrandt langzaam in elkaar overvloeien. Ook heeft hij ’The Visit’ over laten komen, een installatie die meteen kippevel oproept, bestaande uit een groot opgezet paard met een videomonitor in de buik.

„Ik ben een groot bewonderaar van Marcel Duchamp en Andy Warhol”, vertelt Forgacs. „Zij hebben op verschillende manieren nieuwe betekenis gegeven aan bestaande dingen. Marcel Duchamp zond in 1916 een urinoir in voor een tentoonstelling. Hij werkte met objets trouvés, ready mades, gewone voorwerpen die in de context van een museum een andere betekenis kregen. Warhol ging in de jaren zestig aan de slag met foto’s van Marilyn Monroe en Elvis Presley. Door de foto’s te bewerken gaf hij er een nieuwe vorm en betekenis aan.”

Met frisse ogen naar oude beelden kijken, daartoe nodigt ook het werk van Forgács uit. In de Hollandsche Schouwburg in Amsterdam draait nu ’De Maalstroom, Een Familiekroniek’, waarin Forgács familiefilmpjes van de Joodse familie Peereboom uit Amsterdam naast familiefilmpjes van Seyss-Inquart plaatst, de NSDAP’er die als rijkscommissaris werd gestationeerd in Den Haag en ook wel de Slachter van Holland werd genoemd (zie foto’s onderaan).

In de ’grote’ geschiedenis van de Tweede Wereldoorlog, zoals we die kennen uit de schoolboeken, plaatst Forgács ’kleine’ persoonlijke verhalen. Door de manier waarop Forgács de verhalen mengt, ontstaat vaak een enorme spanning. Zo wordt er in beide families gezwommen en geschaatst, en in beide families worden kinderen geboren en verjaardagen gevierd. Er ontstaat zo een vreemde verwantschap tussen deze mensen, de Peerebooms en de Seyss-Inquarts.

En dan toont Péter Forgács een lachend kind, en laat hij even in het midden bij welke familie dit kind hoort. Een ogenblik later wordt uit de ondertitel duidelijk dat het de kleindochter van Seyss-Inquart is, en verrek – is dit niet het moment waarop ik dit kind even een tikkeltje minder leuk vind? En is dit niet het moment waarop ik deze gedachte ook weer heel snel probeer weg te drukken? Omdat ik meteen besef dat dit kind hartstikke onschuldig is?

Forgács, een gat in de lucht springend: „De spijker op z’n kop, dit is de kern van mijn werk. Opeens word je geconfronteerd met zo’n negatieve projectie en zo’n oncomfortabele vraag, of dit meisje misschien even schuldig is als haar grootvader. Punt is dat de meeste mensen heel heldere etiketten willen van wat goed en fout is, maar we moeten juist zien om te gaan met die projecties en die vooroordelen en ons geheugen dat zeer selectief is.”

„Mensen onthouden graag de gelukkige momenten”, aldus een begeesterde Forgács, „de ongelukkige, tragische of oncomfortabele momenten in het leven verdringen we liever, gaan we liever uit de weg. Zo heb ik honderden, duizenden foto’s en films met bruiloften gezien, maar geen enkele foto of film waarop een scheiding is vastgelegd. En we slapen een derde deel van ons leven, maar zelden dat iemand zich daar om bekommert.”

Forgacs: „Ik houd me bezig met de betekenis van het verleden, en met het geheugen, hoe we selecteren, vergeten en onderdrukken. Voor mij is het verleden ook het heden. Denk aan het beroemde Franse dorpje Oradour van waaruit in de Tweede Wereldoorlog een paar nazi’s werden vermoord door Franse verzetsmensen. Als wraak vermoordde de SS alle mannelijke inwoners van Oradour. Voor mij is dit bloedbad direct verbonden met Srebrenica in Bosnië waar zeven- of achtduizend mensen zijn vermoord, omdat het Bosniërs waren, moslims, mannen. En dan heb ik het nog niet eens over Madagaskar, Burma, Tibet, Vietnam of Congo, maar gewoon over twee Europese landen in de jaren veertig en de jaren negentig.”

Forgács is vereerd met de Erasmusprijs en het geldbedrag van 150.000 euro. De enige filmmakers die de prijs eerder wonnen waren Ingmar Bergman en Charlie Chaplin. Ze wonnen ex aequo in 1965. Met Bergman en Chaplin wil Forgács zich verder niet vergelijken. Dat zijn speelfilmregisseurs, helden. Hij noemt zichzelf het liefst fotograaf en cinematograaf, iemand die zichzelf alles aanleerde, een amateur, een dilletant, een ’outlaw’.

„Hongarije had gelukkig een vrij ’softe’ vorm van communisme”, zo vertelt Forgács. „Ik had kritiek op het systeem en werd daarom op alle universiteiten geweigerd, maar buiten het officiële circuit kon ik me prima ontwikkelen, vandaar dat ik waarschijnlijk ook geïnteresseerd ben geraakt in on-officiële geschiedenissen en gedachten.”

Forgács is door het Filmmuseum uitgenodigd om de jaarlijkse Johan van der Keuken lezing te geven. Hij voelt zich zeker verwant met de Nederlandse filmer die hij een paar keer ontmoette op festivals en seminars. „Van der Keuken is een van die meesters die de toeschouwer als een volwassene beschouwen. Zijn werk is niet educatief, niet journalistiek, niet propagandistisch en het biedt ook niet per se entertainment. Hetzelfde gaat op voor mijn eigen werk. En zo ben ik ook een groot bewonderaar van twee Amerikanen op dit gebied: Alan Berliner en Jay Rosenblatt. De laatste heeft op het komende IDFA-festival een nieuwe korte film, ’Beginning Filmmaking’, waarin Rosenblatt zijn dochter voor haar vierde verjaardag een videocamera cadeau geeft. Een jaar later, als de vijfde verjaardag nadert, maakt Rosenblatt de balans op. Filmmaken blijkt toch een vak te zijn.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden