Filips II in het Escorial gedeeltelijk gecorrigeerd

MADRID - Er is amper nog twijfel mogelijk: we hebben ons toch te veel laten leiden door pamfletten van misleide calvinisten. De Apologie, destijds geschreven door Willem van Oranje, was toch al een ophitsend geschrift. Wordt het bovendien niet de hoogste tijd voor een herdenkingsdienst in Delft ter nagedachtenis aan de koning die wij nog steeds eren in ons volkslied?

HENK BOOM; GIJS VERSTEEGEN

Twijfels? Inderdaad, je zou toch echt gaan geloven dat we Filips II hebben ondergewaardeerd. In Spanje is dat deel van de geschiedenis al recht gezet. Vierhonderd jaar is het geleden dat de vorst overleed die in onze geschiedenisboekjes is achtergebleven als de pyromaan van de inquisitie. Er waren Spanjaarden die er ook zo over dachten maar dat is, zo blijkt nu, een dwaling geweest. Pompeus in aantal en importantie was de aanwezigheid van Spaanse hoogwaardigheidsbekleders bij de opening van de herdenkingsexpositie in het kloosterpaleis in San Lorenzo de El Escorial. Dit was geen inauguratie van een tentoonstelling maar een rehabilitatie van een vorst die op 13 september 1598 zijn laatste adem uitblies in het tochtige en sobere gebouw dat later geboekstaafd zou worden als het zesde wereldwonder.

Het immer koningsgezinde dagblad ABC glunderde van nationale trots over zoveel eerbetoon door het koninklijk paar, de kroonprins, de minister-president en het halve kabinet. Nimmer in twee jaar centrumrechts was er een zo hoge concentratie aan hoog bezoek geweest bij een cultureel evenement. Kroonprins Felipe vond het zo overweldigend dat hij dacht om er nog eens terug te keren, wist ABC te melden.

Gelukkig maar dat Spanje tegenwoordig een solide democratie is. El País, een dagblad dat het koningshuis wat kritischer volgt, ziet in presentatie en samenstelling van de tentoonstelling een propagandistische actie van de regering Aznar. Nu de mare wordt verspreid dat het goed gaat met Spanje ('España va bien') is het de hoogste tijd om enkele pagina's uit de geschiedenis iets anders in te kleuren zodat centrumrechts ook in dat opzicht nationale trots aan ideologische tevredenheid kan paren. Wordt in het staatsmuseum voor moderne kunst een gecorrigeerde Lorca getoond, in het Escorial krijgt de bezoeker een Filips II voorgeschoteld die is ontdaan van controversiële karaktertrekken.

In de aanloop naar zijn herdenkingsjaar bleek dat het laatste woord over de beeldvorming rond Filips II nog niet is gezegd. Sinds de zestiende eeuw bestaat er immers een extreem negatieve voorstelling van de Habsburgse vorst. Wij praten dan opgewekt over de Zwarte Legende. In Spanje wordt naar grijstinten gezocht nu het zwarte van de legende is toegedicht aan de Nederlandse volgelingen van Calvijn. In die kringen was Filips een kille, religieuze fanaticus die teruggetrokken leefde in het sinistere Escorial. Daar smeedde hij voortdurend plannen om ketters op de brandstapels te gooien teneinde een universele katholieke monarchie te kunnen stichten. In zijn Apologie beschuldigt Willem van Oranje hem van veel, ook van moord, incest en bigamie.

In nieuwe historische publicaties van recente datum is geprobeerd deze voorstelling van zaken wat te relativeren. Een goed voorbeeld hiervan is de biografie Philip of Spain, geschreven door de Engelse hispanist Henry Kamen. Zijn boek is nu bijna leidraad voor de toon van de expositie. Want in feite gaat het hierbij om een herwaardering voor de Habsburgse vorst. Wie vrede heeft met deze gezuiverde Filips II krijgt best een boeiende tentoonstelling te zien met menig pronkstuk uit de koninklijke verzameling: meubels, relikwiehouders, portretten, schilderijen, boeken, juwelen, harnassen, wapens en kledingstukken. Een speciale plaats is ingeruimd voor de brieven aan zijn kinderen.

De indeling van de tentoonstelling mag verrassend worden genoemd en is gebaseerd op zijn vier huwelijken met achtereenvolgens Maria van Portugal (1543-1545), Maria Tudor (1554-1558), Isabel de Valois (1560-1568) en Anna van Oostenrijk (1570-1580). Toch doet die nadruk op het intieme familieleven wat vreemd aan. Filips koos zijn echtgenotes immers niet uit op jolige balavonden van het hof van Karel V noch op grond van persoonlijke affectie. Daaraan lagen geopolitieke en strategische redenen ten grondslag. Bovendien wordt over de vele minnaressen van de koning gemakshalve gezwegen.

Met die keus wordt een beeld gepresenteerd van een liefhebbende vader en echtgenoot die in de brieven aan zijn kinderen bezorgd informeert naar hun gezondheid; van een man met veelzijdige interesses die zich graag ontspant in zijn lusthoven rondom Madrid; van een koning die geëmotioneerd reageert op politieke tegenslagen; en van een breekbare oude man die ellendig aan zijn einde komt. Ook daar is niets mis mee want tenslotte was Filips ook maar een mens.

Neem bijvoorbeeld de draagstoel waarin de vorst zijn laatste reis maakte. De stoel (uitvoerig gememoreerd in de catalogus) vertelt ons het verhaal van de zwaar zieke Filips die op 30 juni 1598 tegen het advies van zijn artsen in vanuit Madrid een reis naar het nabijgelegen Escorial maakte. De gewrichten van de koning waren op diverse plaatsen aangetast door jicht. Boven zijn rechterknie had zich een pijnlijk abces gevormd; de open wonden aan zijn rechterhand en aan zijn voeten zweerden al dagen. In deze toestand was vervoer per koets over hobbelige wegen geen pretje. Daarom werd een draagstoel ontworpen waarmee hij, voorzichtig gedragen door zijn dienaren, de afstand aflegde waarover de trein nu vijftig minuten doet. Toen duurde het vier dagen. Niet lang daarna stierf Filips in zijn slaapkamertje in het Escorial.

Door zo de mens Filips te tonen, omgeven door familie en anecdote, is hij ineens niet meer de kille godsdienstwaanzinnige kluizenaar voor wie wij hem altijd versleten. Wie het advies van de huidige kroonprins opvolgt en de tentoonstelling twee keer bezoekt, zal zelfs sympathie voelen voor de vorst. Maar of de geschiedenis daarmee wordt gediend, is een andere vraag. Want zo scherp het licht is waarmee de positieve kanten van Filips II worden belicht, zo lang zijn de schaduwen als de zon verkeerd staat.

Op die manier komt de oorlog in de Lage Landen, eufemistisch aangeduid als 'conflict', nauwelijks aan bod. In het eerder genoemde dagblad ABC roemt de Spaanse historicus Fernández Alvarez Filips als een buitengewoon intelligent politicus die het ontbrak aan eensgezinde ministers en vertrouwenspersonen. Filips bestuurde daarom als een scheidsrechter door alle beslissingen zelf te nemen. Volgens de historicus heeft hij dat goed gedaan op enkele fouten na. Maar of die fouten zijn huwelijken betreffen of de Tachtigjarige Oorlog weten we na deze tentoonstelling nog steeds niet. Volgens Fernández Alvarez was Filips 'niet altijd even goed op de hoogte van de omstandigheden'. De Spanjaard zal er vrede mee hebben. Als Nederlander blijf je zitten met een kater.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden