Column

'Filantropie van Zuckerberg helpt de irritant zielige Amerikaan niet'

De Buena Vista Social Club speelt ter ere van de Hispanic Heritage Month in Amerika. De foto is van oktober Beeld epa

Er is iets vreemds aan de hand met het sterftecijfer in de Verenigde Staten. Althans, met dat van laag opgeleide blanke Amerikanen van tussen de 45 en 54 jaar oud, zo meldde het maandblad The Atlantic onlangs. Vrijwel overal ter wereld zijn mensen in de afgelopen twintig jaar langer gaan leven, maar dat geldt niet voor deze groep.

In Frankrijk daalde de sterftecijfer van iets meer dan 450 tot 325 per honderdduizend, in Duitsland nog iets meer. In Zweden ging het cijfer van 340 naar net iets boven de 200. En zelfs Amerikaanse Hispanics zagen het cijfer dalen van zo'n 380 naar 275.

Maar bij blanke Amerikanen steeg het van net iets boven de 400, na een aanvankelijke daling tot zo'n 380, naar ongeveer 415 nu. "Dat betekent dat er nu zo'n half miljoen mensen overleden zijn die eigenlijk nog hadden moeten leven," zegt Angus Deaton, nobelprijswinnaar voor de economie en opsteller van het rapport waarin die bevindingen staan. De oorzaken zijn niet hart- en vaatzieken of diabetes, de grote killers in de VS, maar alcohol, zelfmoord en vooral drugs.

Financiële uitzichtloosheid
De groep met de laagste opleiding neemt het leeuwendeel van deze toename voor haar rekening. Steeg het algemene sterftecijfer voor blanke Amerikanen in deze leeftijdsklasse vanaf 1998 met zo'n 35 per honderduizend, voor deze groep was dat bijna vier keer zoveel. Financiële uitzichtloosheid is volgens de onderzoekers de meest waarschijnlijke oorzaak.

Net als in Europa zijn de banen in de maak-industrie in rook opgegaan. Bijna de helft van alle Amerikanen in deze leeftijdscategorie heeft niet genoeg gespaard om na hun pensioen hun levensstandaard te kunnen handhaven. En laaggeschoolden scoren ook nog eens laag op sociale netwerken en activiteiten die de moed erin houden. "Drank, dope en zelfmoord: dat zijn geen dingen van mensen die zich prettig voelen," schrijft The Atlantic onderkoeld.

Blijft de vraag waarom Hispanics, die er sociaal-economisch vaak even beroerd aan toe zijn, het qua levensverwaching zoveel beter doen. Dan worden de statistieken al snel verwarrend. Hispanics roken en drinken minder, maar dat kan zowel oorzaak als gevolg van hun welzijnsgevoelens zijn. En opmerkelijk gezonder (de hispanic paradox) is vooral de eerste generatie immigranten. Omdat hun oorspronkelijke eet- en leefgewoonten dat waren? Omdat vooral de sterksten dat avontuur ondernamen? Daar verzandt de analyse in speculatie. Onbeantwoord blijft intussen de vraag waarom de levensverwachting van de Spaanstaligen wèl de trend volgde van de Europese landen, en die van de blanke Amerikanen niet.

Amerikanen lopen in de March for Jobs en Freedom, vijftig jaar na Martin Luther Kings I have a dream-speech. Beeld afp

Een kwestie van moreel
The Atlantic lijkt te suggereren dat dat een kwestie van moreel kan zijn. "Na de teruggang in de productiviteit van de jaren '70 en met de toename van de ongelijkheid, is deze generatie de eerste die moet ontdekken niet beter af te zullen zijn dan hun ouders waren," zo citeert het blad de opstellers van het rapport. Opgegroeid met de verwachtingen van de Amerikaanse Droom, ziet deze generatie Amerikanen zich nu bitter in diezelfde droom teleurgesteld - en gooien de handdoek in de ring. De Hispanics, die ook een Droom hadden maar niet het idee daar récht op te kunnen doen gelden, zijn door deze ontgoocheling veel minder aangedaan - zo zou je kunnen voortspeculeren. En dus houden zij zich ondanks alles beter staande.

Misschien. Maar waarom doet deze Amerikaanse onderklasse het dan ook zoveel slechter dan haar Europese tegenhanger, die zich eveneens in een grote welvaartsverwachting koesterde? Daarop heeft het rapport een duidelijker antwoord. Het Europese pensioenstelsel garandeert iedereen nog altijd een minimaal waardige oude dag, zo stelt het vast. Het armoedespook is er lang niet zo dreigend als in de VS.

Armoedespook
Als dat waar is, dan mag Europa zich tussen alle klaagzangen door gelukkig prijzen. Ideaal is de situatie voor ouderen ook hier ongetwijfeld niet - het alcoholisme onder hen neemt schrikbarend toe, zo schrijft deze krant vandaag - maar naast de Amerikaanse verdient ze enige jubel en dankbaarheid. "Financiële onzekerheid dreigt de Amerikaanse arbeiders te verpletteren, nog voordat ze aan hun pensioen toekomen," schrijft The Atlantic.

Bij het lezen ervan denk ik onwillekeurig aan Mark Zuckerberg, Bill Gates, en hoe al die magnaten ook mogen heten. Filantropie moet hun buitensporige rijkdom de glans van legitimiteit en zelfs van deugdzaamheid geven - precies zoals bij bankiers in de late middeleeuwen en renaissance het geval was. Die laatsten lieten kerken en gasthuizen bouwen, de mecenassen van vandaag financieren sociale en medische projecten die in hun ogen de wereld beter maken.

Mark Zuckerberg, hier samen met de Braziliaanse president Dilma Rousseff. Zuckerberg is uit op eer, aldus Ger Groot. Beeld Afp

Dat zullen ze vast doen. Maar pas nadat diezelfde magnaten alles in het werk hebben gesteld om de staat zo veel mogelijk belastinggeld te onthouden. Elke boekhoudtruc, kapitaalvlucht of fiscale constructie lijkt geoorloofd om de gemeenschap zoveel mogelijk af te knijpen. Waarna diezelfde fondsen worden gebruikt om de nationale of wereldgemeenschap alsnog het welzijn te geven dat zij verdient - maar nu uit naam van de voorbeeldige filantroop.

Dat de multimiljonair daarmee voor het aangezicht van de wereld zijn ziel redt op dezelfde wijze als de vroegmoderne handelaren en bankiers dat ten overstaan van God deden, lijkt mij een ondergeschikte ergernis. Veel problematischer is de stilzwijgende privatisering van het hele welzijnsidee, waarover nu niet meer de gemeenschap maar de rijke particulier beschikkingsmacht heeft. Híj kiest de doelen van zijn gulheid en is daarbij aan niemand verantwoording verschuldigd.

Maar hij doet dat wel met geld waarvan hij eerst een flink deel aan de staat onthouden heeft - en meestal in een scherp bewustzijn van wat goed oogt. Zijn middeleeuwse voorgangers bouwden kapellen en ziekenhuizen waarin hun naam voortleefde. De Zuckerbergs van deze tijd kiezen projecten waarmee zij eer inleggen. En ik vrees dat de sjofele, afgeleefde en gedemoraliseerde blue-collar whites daarbij niet vooraan staan. Niet bijzonder, niet aaibaar, niet sexy genoeg - en in hun deprimerende alledaagsheid te irritant om medelijden te wekken. Het ziet er voor deze verliezers van de Amerikaanse Droom niet hoopvol uit.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden