Fijnzinnig afscheid van New York

Jazz | Na tien jaar New York komt saxofonist Ben van Gelder (28) terug naar Nederland. Met een duidelijk idee van wat hij wil.

Saxofonist Ben van Gelder laat op zijn nieuwe cd 'Among Verticals' duidelijk horen wat hij kan, maar vooral ook wat hij wil. Fijnzinnig gecomponeerde muziek die in belangrijke mate is uitgedacht en toch emotioneel geladen blijft. 'Among Verticals' is daarom meer dan een nieuwe plaat van een groot talent. Van Gelder zet ermee een afgewogen stap in een zelfgekozen richting, en sluit tegelijk een tienjarig New Yorks hoofdstuk af.

Legio verhalen zijn er over Nederlandse (jazz)-muzikanten die het niet redden in de Verenigde Staten. Sommigen raadden Van Gelder dan ook af om de gok te wagen. Hij ging toch. "De competitiviteit waar je veel over hoort, viel uiteindelijk mee. Alle muzikanten weten hoe moeilijk het is om het hoofd boven water te houden en de meesten zijn daarom juist heel behulpzaam."

Ruim tien jaar terug kregen zowel Ben als zijn oudere broer Gideon, die piano speelt, dankzij een beurs de kans kennis te maken met de New Yorkse jazzscene. Daarmee werd de laatste twijfel weggenomen, de broers besloten hun droom na te jagen en zich voor langere tijd in de bakermat van de jazz te vestigen. Al met al hield Ben het in New York dus zo'n tien jaar vol. Tot nu. Al zijn bezittingen zijn ingepakt, want hij heeft besloten terug te keren. "Ik heb het lang volgehouden. Het verblijf heeft me zonder meer veel gebracht en ik heb ook wel het idee dat ik er een plekje heb uitgebeiteld. Maar alles in New York is moeilijk. Financieel in de eerste plaats, maar ook de elementaire dingen: relaties onderhouden, zelfs boodschappen doen."

Hij was zeventien toen hij naar New York ging. Dat lijkt jong, maar Van Gelder was al lang intensief met muziek bezig. Niet zo vreemd, in huize Van Gelder was er altijd muziek. Wanneer geen oppas voorhanden was, verbleef Ben als kleine jongen in de jazzplatenzaak van zijn vader in Groningen. Spelend tussen de bakken met lp's hoorde hij heel de dag muziek. En daarnaast de dagelijkse gesprekken van een groep vaste bezoekers over welke jazz goed was en welke niet. Van de drie kinderen werd ook verwacht dat ze een instrument zouden gaan bespelen. Van Gelder glimlacht: "Niet per se om ermee carrière te maken, maar omdat muziek volgens mijn ouders goed is voor de ziel."

Die muzikale carrière kwam er echter wel degelijk, zowel voor Ben als voor Gideon. Al jong reisden beide broers vanuit Groningen naar Amsterdam of Den Haag om daar aan jamsessies mee te doen. Van Gelder beschrijft de sfeer destijds als zeer gemoedelijk, zelfs lief. "Ik begon rond mijn veertiende, dus doorgaans was ik de jongste. Dat heeft vast gescheeld, maar los daarvan heb ik nooit een onredelijke competitiviteit ervaren."

Zowel Ben als Gideon kwam met andere jonge Nederlandse talenten te spelen in het Young All Stars Quintet. Net zeventien jaar oud had hij al een cd-uitgave op zak, maar Ben wist dat hij nog veel te leren had en verkaste naar die enorme stad New York. Voor onbepaalde tijd.

Kernachtig

Hij is er nog niet eens echt weg, dus het is waarschijnlijk te vroeg om terug te kijken. Toch weet Van Gelder wel waarom New York belangrijk voor zijn ontwikkeling is geweest. "Omdat er zo ontzettend veel aanbod is en dan ook nog van zo'n ongelofelijk hoge kwaliteit, word je gedwongen na te denken over wat de essentie is van je muziek. Veel van de muzikanten die ik daar heb leren kennen, hebben iets kernachtigs in hun spel. Dat heeft niets met bravoure te maken. De musici waar ik graag mee werk, gunnen hun spel juist tijd en ruimte. Ze zijn niet per se in your face, maar ze weten wel waarom ze klinken zoals ze klinken."

Daar staat tegenover dat Van Gelder in die tien New Yorkse jaren ook geregeld in Nederland was. "Ik had dat nodig om de ervaringen te laten bezinken. Om even de hectiek achter me te kunnen laten en in alle rust te bedenken welke kant ik met mijn muziek uit wilde."

Mede dankzij die reflectie klinkt Van Gelder op zijn nieuwe cd 'Among Verticals' uitgesprokener dan ooit. De klankkleur is verfijnder geworden en in de nog altijd uitgebalanceerde composities is meer ruimte voor contrast. Zo heeft Van Gelder zelf later keyboards ingespeeld die voor een vervreemdend effect zorgen.

'Among Verticals' is in eerste instantie het resultaat van een compositieopdracht, maar cruciaal in dat proces was zijn kennismaking met het schilderij 'Madame Kupka among verticals' van de Tsjechische kunstenaar František Kupka (1871-1957).

Van Gelder had slechts een maand om zijn compositie te voltooien en misschien juist vanwege die tijdsdruk liep hij vast. Om afstand te nemen, ging hij naar het Museum of Modern Art en daar vond hij het schilderij dat een eyeopener zou blijken en de cd zijn naam zou geven. Om zijn wankele gemoed steun te bieden, koos Kupka voor een opmerkelijke ordening in zijn schilderijen. Van Gelder pakte twee dingen daaruit meteen op voor zijn eigen werk: de melancholische sfeer en de structuur.

Die behoefte aan structurering is interessant. Jonge jazzmusici als Van Gelder krijgen vooral door oudere critici nogal eens aangewreven dat ze te behoudend zijn, te veel naar vastigheid zoeken en daardoor veel minder los zijn dan hun voorgangers. Op de achtergrond speelt in die discussie een rol dat de verhouding tussen compositie en improvisatie binnen de jazz al jaren verschuift in het voordeel van eerstgenoemde.

Ook voor Van Gelder is het vinden van de juiste balans tussen die twee belangrijk. "Ik besteed veel zorg aan de samenstelling van mijn bands, aan het uitdenken van de klankkleur en het groepsgeluid. In die zin hecht ik zeker aan structuur, maar ik kan me aan de andere kant niet voorstellen dat ik ooit als een klassieke componist alles tot in detail ga vastleggen. Improvisatie blijft een rol spelen. Soms een beperkte, soms een heel grote. We hebben nu net vijftien keer de muziek van 'Among Verticals' live uitgevoerd en die werd steeds vrijer. We hebben daarin nog een ontwikkeling te maken."

Van Gelder was zeventien toen hij naar New York vertrok. Nu is hij achtentwintig, nog altijd heel jong. Zijn cd 'Among Verticals' is subtiel, evenwichtig, soft spoken en even gevoelig als intelligent. Hij blijft dicht bij zichzelf, zoekt zijn eigen weg. Daarmee houdt hij zich aan ten minste een oude jazzwet: 'Be your own man.' Oftewel: je klinkt als wie je bent.

Ben van Gelder - Among Verticals www.benvangelder.com

'In New York zijn de elementaire dingen moeilijk: relaties onderhouden, zelfs boodschappen doen.'

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden