Fietsen met de tsaar

Twee keer bezocht de Russische tsaar Peter de Grote ons land. Een fietsroute door Amsterdam en Zaandam verbindt een aantal plekken die hij aandeed.

Was de fiets in de 17de eeuw in het Amsterdamse straatbeeld net zo prominent aanwezig geweest als nu, dan zou tsaar Peter de Grote ongetwijfeld in de leer zijn gegaan bij een fietsenmaker. En dan had hij beslist zo'n stalen ros mee naar Rusland genomen. De jonge, leergierige tsaar had een fascinatie voor ambachtswerk en techniek. Het genoegen van een fietstocht door Amsterdam en de Zaanstreek heeft hij echter nooit mogen proeven. Hij werd simpelweg ruim twee eeuwen te vroeg geboren.

De wandel van de tsaar is wel te volgen op de fiets. De Tsaar Peterroute voert van Amsterdam naar Zaandam, waar hij in 1697 acht dagen logeerde. Twintig jaar later kwam hij terug voor een verblijf van enkele maanden in Amsterdam. Sindsdien is er heel veel veranderd. Een tocht langs plekken die iets met de tsaar te maken hebben, is daarom in de eerste plaats een mooi excuus voor een lekker stukje fietsen door de hoofdstad. Een eerste slag over de oostelijke eilanden doet meteen een stevig beroep op mijn verbeelding. De werven van de VOC hebben plaatsgemaakt voor woningen, studentenflats en bedrijfspanden. Ook het gebouw van de Persgroep is er te vinden. De redacteuren van Trouw schrijven de artikelen voor hun krant misschien wel precies op de plek waar Peter de Grote als scheepstimmerman aan het werk was. Het meest tastbaar is uiteindelijk het straatnaambordje aan het begin van de Czaar Peterstraat.

Pas in de Hermitage Amsterdam komt de geschiedenis werkelijk tot leven. De fiets stal ik op het museumterrein, terwijl achter mij Russische bezoekers elkaar op de foto zetten bij een affiche. 'Een bevlogen tsaar' is de titel van de boeiende tentoonstelling die in het kader van het Russisch-Nederlandse vriendschapsjaar in het museum is ingericht. 'Een veelzijdig tsaar' was zeker zo toepasselijk geweest. Cartografie, tandheelkunde, architectuur, boekdrukkunst, anatomie, werkelijk alles had zijn interesse. In de Hermitage zijn daarom naast kledingstukken, een koets en wapentuig van de tsaar, ook preparaten van menselijke lichaamsdelen, passers, kompassen en medische instrumenten uit zijn persoonlijke collectie te zien. Als ik het martelwerktuig bekijk waarmee Peter kiezen trok, begrijp ik meteen waarom ondergeschikten met kiespijn ver uit zijn buurt bleven. Zijn wandelstok, schoenen en geweer staan in de vitrine waarin ook zijn dodenmasker ligt. Onder het schilderij van zijn sterfbed staat zijn schaakspel, de koning van de witte stukken ligt op zijn kant.

Onze kersverse koning Willem-Alexander stamt rechtstreeks af van Peter de Grote, zo blijkt uit de stamboom op een museumwand. In de prachtige Kerkzaal onthulden koningin Beatrix en de Russische president Poetin vorige maand nog een plaquette met een citaat van de tsaar: 'Als God mij tijd van leven geeft en gezondheid, wordt Sint-Petersburg een tweede Amsterdam'.

Langs het pand aan de Herengracht waar Peter en zijn gevolg verbleven, en dat zij volledig uitgewoond achterlieten, slingert de Tsaar Peterroute zich verder door het centrum van Amsterdam. Ook het Paleis op de Dam, de Oude Kerk en de Bloemgracht blijken een connectie met de Russische heerser te hebben. Vanaf de oever van het IJ, waar ter ere van tsaar Peter een spiegelgevecht werd gehouden, kijk ik uit op het NDSM-terrein. De grote scheepswerven zijn bijna allemaal uit Amsterdam verdwenen, maakten plaats voor webdesigners, televisieproducenten en andere creatievelingen.

Tsaar Peter wilde vooruitgang. Het Westelijk Havengebied toont het hedendaagse gezicht ervan. Geen gebied waar ik normaal gesproken voor mijn plezier zou gaan fietsen, maar misschien juist daarom wel verrassend.

De Hempont brengt me naar Zaandam. Via de de Zuiddijk, waar de Zaankanters die rare Russische snuiter beschimpten en met verrot fruit en stenen bekogelden, gaat de route langs de Zaan naar het noorden. Het prachtige Haaldersbroek, het Zaans Museum, de Doopsgezinde Vermaning, het standbeeld van de tsaar op de Dam, de Russische Buurt: ze vormen de opmaat voor het hoogtepunt en tevens eindpunt van de tocht; het Czaar Peterhuisje.

Nergens aan deze route is Peter de Grote zo nadrukkelijk aanwezig. Binnen voelt het of er geen drie eeuwen vervlogen zijn sinds hij hier was, hooguit drie jaar. En dat terwijl hij maar acht dagen in Zaandam verbleef.

De ruitjes van het door een overstroming scheefgezakte houten huisje weerspiegelen niet alleen het stenen gebouw dat er later overheen is geplaatst, ze gunnen me letterlijk een blik in het verleden. Net als de muren fungeerden ze lange tijd als gastenboek. Sierlijke handtekeningen en norse hanenpoten, jaartallen uit de 19e en 20e eeuw; bezoekers van over de hele wereld graveerden hun namen in de ruitjes of krasten iets op de muren. Zelfs Napoleon liet een krabbel achter.

Buiten pak ik mijn fiets. Ik vraag me af hoe tsaar Peter naar zo'n vernuftig stuk techniek zou hebben gekeken. Iets zegt me dat hij graag een stukje mee had gefietst.

Tentoonstellingen
In de Hermitage Amsterdam is tot en met 13 september de tentoonstelling 'Peter de Grote, een bevlogen tsaar' te zien: www.hermitage.nl. Het Zaans Museum brengt vanaf 21 juni de tentoonstelling Acht Fantastische Dagen, over het verblijf van Peter de Grote in Zaandam. Informatie over het Czaar Peterhuisje staat ook op de website van het museum: www.zaansmuseum.nl.

Van Amsterdam naar Zaandam
Tsaar Peterroute
De Tsaar Peterroute (34 kilometer) maakt deel uit van de HollandRoute, een fietsnetwerk dat erfgoedlocaties in de Randstad met elkaar verbindt door middel van een hoofdroute en meer dan zestig themaroutes. De HollandRoute app is gratis te downloaden in de Google Play Store (voor Android) en de Apple App Store (voor iPhone en iPad). Zoek naar 'HollandRoute' of kijk op: www.hollandroute.nl.

Wie de eigen fiets mee heeft en terug wil naar Amsterdam CS, fietst bij het Czaar Peterhuisje rechtsaf naar de Hogendijk en daar linksaf naar knooppunt 70 van het fietsknooppuntennetwerk. Vervolgens via de knooppunten 18 - 19 - 20 - 4 - 36 naar knooppunt 5 bij het Centraal Station van Amsterdam. De fiets kan natuurlijk ook mee terug in de trein, niet ver van het Czaar Peterhuisje ligt het station van Zaandam. Elke tien minuten gaat daar een rechtstreekse trein naar Amsterdam CS.

Tip: wie met de auto komt, doet er verstandig aan die in Zaandam te parkeren: parkeerruimte in Amsterdam is schaars en duur. Fiets dan eerst via de genoemde knooppunten naar Amsterdam CS en begin daar met de Tsaar Peterroute.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden