Fidel Castro was vooral nog symbolisch aanwezig

Fidel Castro op een archieffoto uit 2005.Beeld epa

"Cuba zal niet veel veranderen, maar alles zal anders zijn." Daarmee vatte de Cubaanse blogger Harold Cárdenas vandaag in één zin de gevoelens van veel landgenoten en de beperkte gevolgen van Castro's dood samen.

Nog maar een decennium geleden zou de eenpartijstaat zijn ontspoord zonder het dictaat van deze ene man, maar dat is nu niet aan de orde. Het land wacht geen contrarevolutie, massale opstanden, of pogingen tot staatsgreep. Veel Cubanen zullen oprecht rouwen, maar afscheid hebben ze de afgelopen jaren al van hem genomen. De dood heeft Fidel niet plotseling uit de samenleving weggerukt; hij is geleidelijk aan van het toneel verdwenen. Vanaf het moment dat hij in 2006 wegens ziekte moest terugtreden is de hoofdrol van de Cubaanse politiek overgeheveld naar zijn broer waarbij hijzelf hooguit meekeek. De laatste paar jaar was Fidel onzichtbaar, alleen nog symbolisch aanwezig, en voor het dagelijks overleven van de meeste Cubanen volstrekt irrelevant.

Fidel's dood belooft ook geen beleidsomslag; eerder continuering van wat zich de afgelopen jaren al heeft ontvouwd. In hetzelfde kalme Caribische ritme waarmee Fidel minder zichtbaar werd, liet zijn broer de eerste kleine vrijheden toe. Haast geruisloos sloeg Raúl een weg in die Fidel nooit nam. Hij stond kleine winkeltjes en ambachten toe, legaliseerde de verkoop van huizen en auto's en de aanschaf van computers en mobieltjes, en vergrootte de bewegingsvrijheid van de Cubanen. Aanvankelijk leken het slechts cosmetische veranderingen, anno 2016 investeren de rijkere Cubanen geld in hotels en restaurants, nemen zij personeel aan, mailen zij via mobiele telefoons en reizen zelfs dissidenten het land in en uit.

Stoorzender en rots in de branding

Als klap op de vuurpijl herstelde Raúl de diplomatieke betrekkingen met de Amerikaanse aartsvijand. Zijn handdruk met president Barack Obama markeerde misschien wel sterker het einde van het tijdperk Fidel dan zijn overlijden. In de rest van de regio zal Fidel weliswaar worden herinnerd als de onvermoeide inspirator van links en revolutionair Latijns Amerika; een stoorzender voor de een, een rots in de branding voor de ander, toen Cuba in de regio guerrilla's trainde en onderdak bood aan linkse activisten, op de vlucht voor moorddadige militaire junta's. Maar ook op dat punt was zijn rol uitgespeeld. In het vorige decennium werd die al overgenomen door leiders als Lula de Silva in Brazilië, Evo Morales in Bolivia en Hugo Chávez in Venezuela, al zijn die ook alweer grotendeels van het toneel verdwenen.

Wie dat vacuüm gaat vullen is onduidelijk, in elk geval niet de charismaloze Raúl, die toch altijd 'de broer van' is gebleven die president kon worden bij de gratie van Fidel. Fidel's dood verzwakt zijn positie maar hij zal er kort last van hebben, want hij had al aangekondigd zich in 2018 terug te trekken, een termijn die de Communistische Partij hard nodig zal hebben om te werken aan een goede opvolger. Voor dat proces kan Fidel's afwezigheid wel gevolgen hebben. Aspiranten voor het leiderschap kunnen de komende jaren positie kiezen zonder de blik en het laatste woord van hun oude nestor die neigde naar het kamp van de hardliners. Voor zover Fidel's aanwezigheid een obstakel was voor de opkomst van vernieuwers, dan maakt zijn dood op termijn de kans op verandering groter.

Voor de democratie hoeft dat weinig te betekenen. De Communistische Partij heeft geen enkele reden om het monopolie op de macht op te geven. Vrije verkiezingen zijn nog ver weg, onafhankelijke media bestaan alleen digitaal, wie openlijk kritiek levert kan nog altijd rekenen op harde repressie. Het afgelopen jaar werden ruim 8600 mensen met politieke motieven opgepakt, vaak voor korte tijd. Voor de economie zijn nog twee andere factoren doorslaggevend: het tot nu toe onvoorspelbare Cubabeleid van Donald Trump en de instortende economie in Venezuela, dat Cuba al ruim een decennium met subsidies op de been houdt. Factoren die de toekomst van Cuba vele malen meer zullen bepalen dan de dood van de man die zijn land een halve eeuw lang in een isolement hield.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden