Feyerabend: Wetenschap is niet ’waar’, maar een ideologie

Wat is de belangrijkste gedachte van Paul Feyerabend voor onze tijd? Antwoord van Herman de Regt, aan de hand van ’Tegen de Methode’.

Wat is de belangrijkste gedachte van Paul Feyerabend voor onze tijd?

Herman de Regt: „Wij zijn geneigd te denken dat wetenschappers objectief onderzoek doen naar de werkelijkheid. Paul Feyerabend laat in zijn boek Against Method (1975) zien dat de wetenschappelijke praktijk meestal zo complex is dat er niet één wetenschappelijke methode werkzaam is. Anders dan wetenschapsfilosofen zoals Karl Popper of Imre Lakatos stelt hij dat wetenschap verdacht veel lijkt op een ideologie.”

Hoe komt hij tot zijn stelling?

„Feyerabend wil laten zien dat in de wetenschap propaganda en retoriek vaak van doorslaggevende betekenis zijn. Neem het voorbeeld van Galileo, zegt Feyerabend. Deze Italiaanse natuurkundige wilde in de zeventiende eeuw beargumenteren dat de aarde rond de zon beweegt. De meeste natuurfilosofen uit die tijd geloofden zijn theorie niet en waren van mening dat de aarde stilstond. Want, zo bedienden ze Galileo van repliek, stel dat je boven in een toren zou staan. Als je dan een steen naar beneden laat vallen, dan komt die steen aan de voet van de toren terecht. Stel nu dat Galileo gelijk zou hebben met zijn idee dat de wereld draait, dan zou ook de toren met aarde mee moeten draaien. Als je in dat geval de steen boven in de toren loslaat, zou de steen niet aan de voet van de toren, maar een eindje verderop moeten komen te liggen. Galileo kan dus onmogelijk gelijk hebben. Omdat hij niet van dezelfde observatie gebruik kon maken als zijn tegenstanders, probeert hij via retorische trucs mensen te overtuigen.

Stel je voor, zegt Galileo, dat je vanuit de kade een boot voorbij ziet komen. Op het dek van de boot maakt een tekenaar een tekening. Hoe gaat die tekening eruit zien? Op de tekening zullen we uiteraard niet de lijn terugzien die de boot gedurende de reis heeft afgelegd. Hoewel de tekening lijkt te suggereren dat de tekenaar en de boot stilstaan, bewegen ze natuurlijk wel.”

De wetenschappelijke praktijk mag verre van ideaal zijn, maar hebben we niet bepaalde spelregels nodig op basis waarvan we de wetenschap kunnen beoordelen?

„Wetenschapsfilosofen kunnen volgens Feyerabend wel nadenken over hoe je wetenschap kan interpreteren, maar ze moeten niet zeggen hoe wetenschappers zich moeten gedragen.

Waarom zouden wetenschappers zich op voorhand moeten committeren aan een principe? Laat wetenschappers zelf nadenken over de vraag hoe ze hun probleem willen oplossen. Door verschillende zienswijzen ontwikkelt die wetenschap zichzelf. Omdat iedereen voortdurend met elkaar in discussie is, gaat de wetenschap vanzelf vooruit.”

Waarom noemt Feyerabend wetenschap een ideologie?

„Wetenschap gebruikt bijna alle middelen om mensen iets te laten geloven. In onze samenleving wordt wetenschappelijk onderzoek voor ’waar’ gehouden. Wanneer we niet meer bewust kiezen voor de wetenschap als verklaringsmodel voor de werkelijkheid dan is wetenschap een ideologie geworden. We varen dan namelijk blind op de wetenschap, terwijl wij volgens Feyerabend niet gedwongen zijn daarin te geloven.”

Wetenschap is net zo inwisselbaar als iedere andere ideologie?

„Klopt. Volgens Feyerabend kunnen ook niet-wetenschappelijke methoden leidinggevend zijn in het leven voor mensen. Mensen moeten de vrijheid hebben om te kiezen welke praktijk ze leidinggevend willen laten zijn in hun leven, of dat nu astrologie, alternatieve geneeskunde of voodoopraktijken zijn. In onze samenleving worden we – via educatie bijvoorbeeld – gedwongen om te geloven wat de wetenschap ons vertelt. Maar we moeten Feyerabend hier goed begrijpen. Hij probeert de samenleving niet te vrijwaren van wetenschap. Wanneer we denken de wetenschap nodig te hebben, moeten we daar vooral gebruik van maken. Als het maar een bewuste keus is.”

Is wetenschap niet gewoon de best mogelijke vorm van kennis die we hebben?

„Intuïtief hebben we inderdaad het gevoel dat we met wetenschap iets bijzonders in handen hebben. Feyerabends reactie was vragen wat je met ’best mogelijk’ bedoelt. Wat voor soort kennis streef je dan na? Als ik geïnteresseerd ben in ’het mysterie van het leven’, vind ik in de wetenschap misschien geen goede raadgever en kan ik beter op zoek gaan naar andere praktijken die voor mij meer kunnen betekenen. Het doel van wetenschap ligt volgens Feyerabend uiteindelijk toch buiten de wetenschap zelf. Het bestaansrecht van wetenschap is slechts gegeven met een bepaald maatschappelijk doel dat we met zijn allen nastreven.

U zei eerder dat we in het onderwijs het eerste intuïtieve idee van wetenschap meekrijgen. Stelt Feyerabend ook dat we in het onderwijs de vrijheid radicaal moeten toelaten?

„Jazeker. Want wie is de staat om te zeggen dat bepaalde lesprogramma’s niet mogen worden aangeboden? Volgens Feyerabend heeft de scheiding tussen staat en kerk ervoor gezorgd dat de staat zich niet meer – ook niet via het onderwijs – met religieuze opvattingen bemoeit. Op dezelfde wijze wil hij een scheiding tussen staat en wetenschap zien. De staat mag niet een bepaald (wetenschappelijk) onderwijs gaan promoten. Als ouders willen dat hun kinderen onderricht worden in voodoopraktijken, moet die mogelijkheid bestaan.

Feyerabend denkt zijn vrijheidsidee dus radicaal door. Wanneer je het onderwijs zo inricht, kweek je volgens hem vrije geesten die begrijpen dat ze steeds opnieuw keuzen kunnen maken.”

Op die manier heb je de rede wel gedag gezegd.

„Ja, in zekere zin wel. Maar het relativisme van Feyerabend vervalt niet in volledige willekeur.

Het gaat hem er om de mogelijkheidsvoorwaarden te scheppen om zoveel mogelijk meningen in de samenleving toe te laten, zodat discussie altijd gaande blijft en daarmee vooruitgang in ons denken wordt geboekt.”

Paul Feyerabend: Tegen de Methode, Lemniscaat, Rotterdam, 2008, ISBN 9789047700319, 300 blz., euro 24,95; Tijdverspilling. De autobiografie van Paul Feyerabend, Lemniscaat, Rotterdam, 2007, ISBN 9789053679308, 200 blz., euro 19,95

Herman de Regt is wetenschapsfilosoof aan de Universiteit van Tilburg.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden