Festival vol modernistische dozen Woningbouw in Dudokwijk wordt vooral bepaald door zorgvuldige detaillering OMA-leerlingen zetten de toon in Den Haag architectuur

DEN HAAG - Het festivalkarakter is nooit echt van de grond gekomen, maar zo langzamerhand begint het Woningbouwfestival aan de Dedemsvaartweg ter gelegenheid van de 200 000ste woning in Den Haag na tien jaar wel zijn voltooiing te naderen.

ROBBERT ROOS

Twee derde van de huizen is gebouwd, één complex is volop in bouw, een aantal andere staat op het punt van uitvoering en bij slechts één project is nog geen zicht op realisatie. Het is een behoorlijke score voor een festival dat 550 woningen omvat in 47 projecten, waar onder losstaande villa's, wooncomplexen en torens, ontworpen door 40 architecten uit binnen- en buitenland.

Een tentoonstelling van grofweg anderhalve kilometer maken, bleek uiteindelijk iets te ambitieus binnen de korte tijdspanne die de organisatoren wilde. Het Woningbouwfestival is daardoor uiteindelijk geen expositie geworden over de laatste stand van zaken in de hedendaagse architectuur, maar een momentopname uit de woningbouwcultuur van begin jaren negentig. Het is de periode dat de eerste Koolhaas-leerlingen zich los van het Office of Metropolitan Architecture (OMA) gaan manifesteren. Onder hen bevond zich Kees Christiaanse.

Bij OMA kreeg Christiaanse de opdracht van het Woningbouwfestival - in 1988 geïnitieerd door de toenmalige wethouder van Volkshuisvesting Gerard van Otterloo - voor hij een stedenbouwkundig plan uitwerkte. Tevens werd hij de supervisor en kwaliteitsbewaker van het festival. Nog voordat de spade voor de eerste complexen de grond in ging, vertrok Christiaanse bij OMA, maar hij kreeg de Haagse opdracht mee.

De Dedemsvaartweg ligt in de door Dudok ontworpen naoorlogse wijk Morgenstond in Den Haag Zuid-West. Oorspronkelijk had Dudok hier een vierbaans autoweg bedacht, maar die bleek in de jaren zestig niet meer nodig. Voor de bewoners er vlak naast garandeerde de 30 meter brede en 1500 meter lange wegtracé dat achterbleef een aardig uitzicht, dat ze voor altijd wilden bewaren. In de jaren zeventig hadden ze al met succes een woningbouwproject op de strook verhinderd, dus was het spitsroeden lopen voor de gemeente en Christiaanse.

De oplossing was uiteindelijk vrij logisch. Een gesloten wand was uit den boze, dus besloot Christiaanse tot losse elementen met voldoende tussenruimte om het zicht op de sportvelden en volkstuinen erachter in stand te houden. Om daarnaast een afwisseling in de typologie van de woonvormen te garanderen, heeft Christiaanse een onderverdeling gemaakt in laagbouw, middelhoogbouw en hoogbouw. Hierbij maakt hij dankbaar gebruik van de 'natuurlijke' manier waarop de Dedemsvaartweg door dwarsstraten in drie delen is opgedeeld. Zo ontstaat een lang 'transparant' lint met in het eerste deel patiowoningen, villa's en complexen met meerdere woningen, in het tweede deel urban villa's en in het derde deel woontorens van elf verdiepingen hoog. Op de hoekpunten staan gebouwen met een afwijkend karakter om de variatie nog verder op te voeren.

Ook in de ontwerpen voor de afzonderlijke woongebouwen wilde Christaanse transparantie zien. Zelf gaf hij het goede voorbeeld met het ontwerp voor Kavel 25, een 'omgevallen toren' in het hoogbouwdeel, die hij samen met Art Zaaijer - ook ex-OMA - ontwierp. Het is een rechthoekig blok, waar op essentiële plekken happen uit zijn genomen. Je kunt letterlijk door het gebouw heen kijken. Inmiddels is Kavel 25 hét uithangbord van het Woningbouwfestival geworden.

De architectenkeuze voor de andere kavels weerspiegelt het ambitieniveau van het festival. Nationale coryfeeën als Mecanoo, Frits van Dongen, Rem Koolhaas, Willem Jan Neutelings, DKV, Atelier PRO en MVRDV zijn present, terwijl bij de buitenlanders Josep Lluis Matteo (Spanje), Stephane Beel (België), Arquitectonica (USA) en Henri Ciriani (Frankrijk) tot de grote namen behoren.

Hét 'wijkje' moest voor architectuurliefhebbers echter een serie van acht villa's worden van onder meer grootheden als Bernard Tschumi (Frankrijk), Stephen Holl (USA), Franklin D. Israel (USA), Hariri & Hariri (USA) en Stefano di Martino (Italië). De prachtigste deconstructivistische en expressieve ontwerpen werden door hen bedacht, maar al snel bleek dat villa's van rond de acht ton op die plek onverkoopbaar waren. Elders in Den Haag misschien wel, in zuid-west niet. Dus werden de grote jongens door de projectontwikkelaar met een kubus teruggestuurd naar de tekentafel om die met hun handschrift op te leuken. En veel meer dan dat is er dan ook niet uitgekomen, een tegenvaller.

Hiermee werd de angel uit het festivalproject gehaald. Hoezeer door de verschillende hoogtes en types en door de bureaukeuzes ook geprobeerd is om een diversiteit in de architectuur aan te brengen, bestaat het eindresultaat toch vooral uit zorgvuldig gecomponeerde modernistische dozen. Het zijn allemaal architecten die zeer zorgvuldig de detaillering bespelen, maar die nauwelijks aan expressieve gebaren doen. Alleen daarom al waren de 'wilde' ontwerpen van de acht toparchitecten een mooie afwisseling in het lint geweest. Nu zijn er slechts nuances in verscheidenheid binnen de eenheid.

Eigenlijk zijn Matteo en Van Herk & De Kleijn de enigen die binnen hun urban villa werkelijk door het strakke stramien van de modernistische doos heen breken. Matteo voorzag zijn blok van een geprononceerde gekromde dakopbouw en een sculpturale glazen kooi rond een trap in de zijgevel, terwijl Van Herk & De Kleijn hun urban villa een opvallende vlindervorm meegaven.

Uiteindelijk zorgt ook Rem Koolhaas als pater familias van nogal wat deelnemende architecten voor een bijzondere inbreng met een reusachtig woongebouw, dat nog het meest lijkt op een aan één kant opgeklapte platte schijf. Het complex bestaat hierdoor uit zowel een oprijzende schijfvormige woonflat als een 'veld' van maisonnettewoningen. Het geheel staat op pootjes, zodat ook hier de transparantie gegarandeerd is. Een leuk detail is dat Koolhaas' complex recht tegenover Kavel 25 - ook op pootjes - van zijn leerlingen Christiaanse en Zaaijer staat. Aardiger kan niet worden samengevat wat de Koolhaas-lijn in de Nederlandse hedendaagse architectuur heeft opgeleverd.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden