Fenomeen in de schaduw

balletpianist | Al veertig jaar begeleidt Jan Schouten de balletlessen van het Nederlands Dans Theater en het Koninklijk Conservatorium. Zijn eigenzinnige muzikale aanpak maakte hem tot een fenomeen in de Nederlandse dans. Maandag ontvangt hij de Speciale prijs van Stichting Dansersfonds '79.

Donderdagmorgen in Scheveningen. De jonge dansers van het Nederlands Dans Theater II (NDT) druppelen een voor een de balletles binnen, op grote wollen sloffen om hun voeten warm te houden. Iedere danser reserveert een plekje voor zichzelf aan de balletbarre door er een hoodie of vest aan te hangen. Het is dringen aan de barre.

En daar komt Jan Schouten (63) binnenlopen, de vaste balletpianist van NDT. Hij doet de klep van de vleugel open en wenkt een danser die geen plek aan de barre heeft weten te bemachtigen om aan de vleugel te gaan staan: "Kom maar hier, hoor". Schouten gooit er een grap bovenop, de danser lacht en laat zich in een split zakken. "Tweede positie, grand plié, élevé", instrueert Marian Sarstädt, voormalig NDT-directeur en docent vandaag. Van achter de vleugel voelt Schouten feilloos aan welke muzikale begeleiding een bepaalde balletvariatie nodig heeft. Brandenburgse Concerten op een snelle passencombinatie, en hé, horen we daar nou Gershwins 'The Man I Love' voorbijkomen als een oefening langzaam moet worden uitgevoerd?

Ook al is NDT een gezelschap dat wereldberoemd is geworden met hedendaagse balletten, de balletles waar de werkdag mee wordt begonnen, is klassiek. Het klassieke dansidioom is dusdanig ingericht dat de absolute beheersing over het lichaam, nodig om op topniveau te kunnen dansen, gegarandeerd blijft. De les wordt gegeven door verschillende balletdocenten, meestal voormalige dansers bij het dansgezelschap, maar de muzikale motor erachter is Jan Schouten - en dat nu al veertig jaar lang. Vanwege dat feit neemt Jan Schouten (63) maandag tijdens een feestelijk balletgala de Speciale prijs van Stichting Dansersfonds '79 in ontvangst. Het juryrapport spreekt van 'Een fenomeen (...) dat nu al veertig jaar met een onuitblusbaar enthousiasme en improvisatievermogen de lessen bij Nederlands Dans Theater en de dansvakopleiding van het Koninklijk Conservatorium in Den Haag begeleidt'.

Hij is een balletpianist in hart en nieren, in het bezit van een NDT-hart, zegt hij. In 1976 kwam Schouten in dienst van het Haagse dansgezelschap, nadat hij eerder de balletlessen bij het Rotterdamse Werkcentrum Dans van artistiek leider Kathy Gosschalk had begeleid. "Kathy sloeg de klep van de vleugel dicht als een bepaalde muziekkeuze haar niet beviel. 'Veel te braaf', zei ze dan, 'doe maar iets Satie-achtigs.' Nou, zo leer je wel improviseren."

2000 stukken in zijn hoofd

Improvisatie werd Schoutens fort, daarin kreeg hij bij NDT de vrije hand. Hij spreekt de les van tevoren muzikaal vrijwel nooit door met balletdocenten, en al helemaal niet met de docent van vandaag, Marian Sarstädt. "Ik werk al 35 jaar met Marian, en ik kan met haar lezen en schrijven. Bij andere docenten kijk ik hoe ver ik kan gaan. Sommige zeggen bijvoorbeeld geen jazz op prijs te stellen, die willen puur klassiek. Maar ook dan probeer ik zoveel mogelijk variatie aan te brengen om te voorkomen dat de muziek voorspelbaar wordt. Dus haal ik ook hier en daar wat maten weg, leg de muziek soms even stil of sla een deel over. Zo blijven de dansers alert."

Schouten kent zo'n tweeduizend muziekstukken uit zijn hoofd van waaruit hij voor een les kan putten. "Vroeger maakte ik een draaiboek, maar ik sneed mezelf daarmee in de vingers; op een plié-oefening bleek een tweekwartsmaat nodig, en dan zat ik met een driekwartsmaat in mijn hoofd. Dus ga ik nu blanco de studio in. De docent doet een oefening voor aan de dansers en dan bedenk ik ter plekke: o dit of dat is leuk erbij."

De muziekkeuze is mede afhankelijk van de stemming in de groep, en die voelt Schouten naar eigen zeggen prima aan. "Gisteren hebben de dansers de première van het programma 'Symbolen' gedanst en het is laat geworden. Daarom speel ik vandaag lichtere muziek, meer evergreens en musical. Als balletpianist moet je je goed in de dansers kunnen verplaatsen."

Schouten doet ook aan verzoeknummers, die vindt hij ontzettend leuk. "Soms komen dansers vooraf naar me toe: 'Goh Jan, kun je niet dit of dat spelen?' De NDT2-dansers zijn jong, die vragen nummers van Beyoncé aan, maar laatst kwam er verzoekje voor The Monkeys. Dan ben ik stomverbaasd; hoe kennen die jonkies The Monkeys nou?"

Klassiek, jazz of populair: het is de kunst om muziekstukken geschikt te maken voor dans, zegt Schouten. "Als pianist denk je altijd in evenredige maten: 4x8, 8x8 - het stuk moet rond zijn. Maar bij ballet komt het vaak voor dat je 4x8 plus 2x8 nodig hebt, om dansers de tijd te geven om in balans te komen. Je moet als balletpianist die ontbrekende twee maten dus zien op te vullen. Bij alle muziek die ik speel, heb ik het me aangeleerd er extra elementen aan toe te voegen en daarin mijn eigen stijl te vinden. In het begin klonk het nergens naar hoor, maar het is met de jaren steeds beter gaan kloppen."

Wilde moves

Zijn stijl omschrijft Schouten als 'een beetje knettergek'. Hij staat bekend om de wilde moves die hij op zijn pianokruk kan maken, of dat hij opeens achterstevoren gaat zitten spelen. "Altijd met een gebbetje, weet je wel. Ik vind dat als je je werk niet meer leuk vindt, je ermee moet stoppen. De kern van mijn energie ligt in het feit dat ik ben blijven denken als een jong iemand. Ook al zijn de dansers ruim veertig jaar jonger dan ik, je moet contact met ze blijven houden. Als we op tournee zijn, ga ik vaak met de dansers na afloop van de voorstelling de stad in. Gezellig mee naar een barretje, ik haal energie uit de mensen om me heen."

Als hij weer eens mee op tournee gaat, zegt zijn vrouw: 'Jan, kan het niet eens wat minder.' Een groot nadeel van zijn 'danstheaterhart' noemt hij het feit dat hij zijn dochter weinig heeft gezien toen ze opgroeide. "Gelukkig is mijn vrouw ex-danseres, dus kent zij het danswereldje ook. Ze weet dat ik op deze manier de gelukkigste man van de wereld ben."

Wel zijn er momenten geweest dat Schouten zelf wat meer op de voorgrond had willen treden. Als balletpianist is zijn rol vooral dienend. Maar dan denkt hij aan collega-pianisten die een tijdje in de spotlights stonden en wier naam nu niemand meer iets zegt. "Van de top tot niets, wat moeten zij in een gat zijn gevallen!"

Hij heeft de woorden van de beroemde danser en later directeur van het Rotterdamse conservatorium Lucas Hoving, als mantra in zijn hoofd. "Lucas zei tegen mij als piepjong studentje: ga doen waar je goed in bent - dat is begeleiden en improviseren."

Af en toe voelt hij de warmte van het theaterlicht op zijn kruin, als pianist in Hans van Manens ballet 'Déjà Vu' en in 'Postscript' van Sol León & Paul Lightfoot. Ook stond hij op de Parade in een voorstelling van The Dutch Don't Dance Division en zegt hij geen nee als een vioolstudent hem vraagt voor een ad-hocbegeleiding. "Maar daarna ga ik altijd weer lekker de studio in, terug naar mijn dansers."

Balletgala

Maandag worden tijdens het jaarlijkse Balletgala van St. Dansersfonds '79 in het Amsterdamse DeLaMar de dansprijzen van het Dansersfonds uitgereikt, onder meer de Speciale prijs aan Jan Schouten.

Op het gala zijn optredens van Dutch Don't Dance Division, Het Nationale Ballet, Nederlands Dans Theater, Introdans, Scapino Ballet Rotterdam, Conny Janssen Danst en de Junior Company van Het Nationale Ballet. www.delamar.nl

NDT II toert met het programma 'Symbolen' tot 22-12 door Nederland. www.ndt.nl

Danspianist Jan Schouten bij het Nederlands Dans Theater. Welke muziek hij speelt, hangt deels af van de stemming in de groep. foto Werry Crone

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden