Femke Halsema: hervorming geslaagd, missie mislukt

Onder aanvoering van Femke Halsema werd GroenLinks een vrijzinnig, progressieve partij met liberale trekken. Maar ze greep naast de macht. Aan haar opvolgster om dat anders te doen.

Leiderschap vereist visie, vasthoudendheid, het vermogen om te binden en strategisch inzicht. Femke Halsema beschikte in ruime mate over de twee eerste kwaliteiten. Zij laat een partij na die onder haar leiding stapje voor stapje hervormd is tot een vrijzinnige, progressieve partij met liberale trekken, die in beginsel een interessante coalitiepartner kan zijn. Helaas hebben de twee andere kwaliteiten – een gebrek tot binden en vooral haar tekortschietend strategisch inzicht – een doorbraak van GroenLinks naar regeringsmacht in de weg gestaan.

Femke Halsema is er niet in geslaagd de partij groter te maken dan ten tijde van haar voorganger Paul Rosenmöller die in 2002 de politiek verliet. Op zijn hoogtepunt beschikte GroenLinks over 11 zetels. Bij de laatste verkiezingen van 6 juni vierde Femke Halsema de drie zetels winst, maar de partij was wel blijven steken op tien zetels.

Een mager resultaat voor acht jaar leiderschap en een voortdurende aanwezigheid in de publieke arena. Toen even daarna de coalitieonderhandelingen over Paars plus mislukten – vooral omdat de VVD er geen zin in had – sijpelde bij Halsema, zo liet ze gisteren blijken tijdens een zorgvuldig geregisseerde persconferentie, de energie weg om nog eens vier jaar proberen een vuist te maken in de oppositie.

In de afgelopen maanden zal haar blunder uit 2006 om de deur naar coalitieonderhandelingen dicht te gooien nog regelmatig gepasseerd zijn. In het afwijzen van regeringsmacht toen bleek op een cruciaal moment een gebrekkig strategisch inzicht.

De leider van de ChristenUnie, André Rouvoet, verstond de tekenen van de verkiezingsuitslag veel beter. Net als GroenLinks kwam de ChristenUnie voort uit de fusie van partijen in de politieke marge, GPV en RPF. Rouvoet stoomde sinds zijn aantreden als leider en fractievoorzitter zijn partij doelbewust klaar voor de regeringsmacht. Dat betekende dat de ChristenUnie ook zou moeten slikken op cruciale principiële punten als abortus en euthanasie.

En daarom vloog in 2007 Eimert van Middelkoop als minister in de Defensie-jet naar Afghanistan en mocht Paul Rosenmöller, toen inmiddels programmamaker bij de Ikon, als passagier mee. „Ik had daar kunnen zitten”, zo wees Rosenmöller achter uit het vliegtuig naar de stoel van de minister. In die uitspraak verpakten zich boosheid en teleurstelling over Halsema’s beslissing in de formatie van 2006.

Zij vond dat GroenLinks, door verlies van 1 zetel in de verkiezingen en omdat de partij getalsmatig te klein zou zijn om een serieuze rol te spelen in een coalitie, buiten boord moest blijven. Rouvoet pakte met slechts zes zetels wel zijn kans. Ze had kunnen weten dat hij op het vinkentouw zat, want al in 2003 mocht de CU samen met de SGP eventjes aanschuiven aan de formatietafel.

Die fout zou Halsema bij de volgende verkiezingen niet meer maken, zo bezwoer ze telkenmale vóór de verkiezingen van juni dit jaar. GroenLinks wilde graag meeregeren, was er klaar voor en zou geen eisen vooraf stellen. De kiezers schoven echter fors naar rechts op, waardoor een coalitie met daarin GroenLinks heel erg moeilijk werd.

Femke Halsema erfde van Rosenmöller een partij in een moeilijke periode. De samenleving was geschokt en in verwarring over de aanslagen in New York en twee politieke moorden, Pim Fortuyn en later Theo van Gogh. Rosenmöller had vanaf 1994 met vallen en opstaan gewerkt aan het verder samen smeden van de in 1990 gefuseerde links radicale partijen CPN, PPR, PSP en de christelijke radicale EVP. Ook hij wilde naar het centrum van de macht. Zo werd het verzet tegen de Navo opgegeven. Maar toen het er op aan kwam te laten zien als potentiële regeringskandidaat vuile handen te kunnen maken – in dit geval het bombarderen van doelen in Afghanistan in 2002 – schortte GroenLinks onder druk van de achterban haar steun voorwaardelijk op. Dat is Rosenmöller door andere partijen nog lang nagedragen en nog steeds wordt de partij daarom niet helemaal vertrouwd.

Halsema werd leider van een partij met sterk oud-linkse tendensen, zoals dat tegenwoordig heet. Sterke banden met vakbonden, tegen werkgevers, innige solidariteit met arbeiders, een zo groot mogelijk sociaal vangnet en vóór een beter milieu.

Zelf was ze als voormalig PvdA’er niet behept met die erfenis. Zo kon ze voorzichtig werken aan het hervormen van de partij, waarbij ze soms iets te ver voor de troepen uitliep en daardoor weerstand opriep, gaf ze later zelf toe. Een belangrijke koerswijziging was de notitie die ze in 2005 samen met Kamerlid Ineke van Gent opstelde over de modernisering van de verzorgingsstaat. Ze bepleitte een kleinere verzorgingsstaat en een moderner arbeidsbestel, waarbij werknemers genoegen moesten nemen met minder bescherming. Stapje voor stapje ging ze verder bij het omvormen van haar partij tot, waar zij naar streefde, een vrijzinnig, progressieve partij met veel aandacht voor individuele vrijheid, milieu en duurzaamheid.

Deze koerswijzigingen hebben GroenLinks ontegenzeggelijk opgeschoven naar het politieke midden, zo stelden onderzoekers Paul Lucardie en Gerrit Voerman recent vast. Desondanks is de partij niet de grote uitdager van de PvdA geworden. Dat werd de SP. Halsema zelf weet dit onder andere aan het populisme dat sinds 2002 de Nederlandse politieke verhoudingen op stelten zet en waarin geen plaats is voor zorgvuldigheid en nuance. De vraag is of dat het hele antwoord is. Blijkens de verkiezingsuitslagen heeft Halsema van GroenLinks niet de partij weten te maken die kiezers het gevoel geeft dat een stem op de partij en stem op de macht is.

Bij haar vertrek kan geconcludeerd worden dat ze geslaagd is in de hervorming van de partij maar dat de missie om de partij het kabinet in te krijgen is mislukt. Dat mag Jolande Sap voor elkaar boksen.

Femke Halsema vijf jaar geleden aan het werk in haar kamer op het Binnenhof. (FOTO WERRY CRONE)
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden