Levenslessen

Felix Rottenberg blijft vechten tegen protocollen

Felix Rottenberg Beeld Merlijn Doomernik

Nog steeds is hij woedend over hoe onmenselijk snel het Amsterdamse Slotervaartziekenhuis werd ontmanteld. Het is volgens bestuurder en debatleider Felix Rottenberg (61) een schoolvoorbeeld van hoe de politiek tekortschiet als het om mensen gaat. Rottenberg is een teamspeler, geen atleet, zoals je in de politiek moet zijn.

1. Drink rode Martini en kijk om je heen

“Deze basisles van het leven kreeg ik van mijn Weense grootvader Franzl Sulzer. Een coupeur-kleermaker die eind jaren twintig naar Nederland kwam waar hij chef werd van het damescouture-atelier van Maison de Bonneterie. Later kreeg hij een eigen atelier en soms bracht ik op de fiets ingenomen en geperste broeken voor hem weg. Een keer raakte zo’n broek tussen de spaken, ik was een jaar of tien en ik kwam huilend bij hem terug. ‘Fedeltje’, zei hij, want zo noemde hij me, ‘dat geeft niks. Ik ga dat in orde maken.’

Hij nam me vaak mee naar de film en daarna gingen we altijd wat drinken bij de Roode Leeuw op het terras. Hij nam een glas Martini en ik mocht ook een glaasje. Iets kleiner dan dat van hem. Met bitterballen. En verder gebeurde er niets. We praatten niet, we keken alleen naar de mensen die passeerden. Aanvankelijk begreep ik er niets van, tot ik merkte hoe prettig het was.

Het was een onbedoelde les in boeddhisme. Dat je even de hersenmachine stilzet en wel kijkt wat er gebeurt. Ik heb dat vaak, de behoefte aan niets. Geen zin om te praten of te luisteren, zelfs niet naar muziek. Dan ga ik ’s avonds aan mijn tafel zitten en kijk naar buiten. Er verstrijkt zo anderhalf uur.”

2. Met gekkigheid krijg je veel voor elkaar

“Als ik vroeger met die grootvader, die graag de aristocraat speelde met z’n wandelstok, naar de tram liep om naar de film te gaan, waren er altijd van die mannen die op zaterdag hun auto wasten. In het voorbijgaan zei hij dan tegen iemand: ‘Meneer, ik ga met mijn kleinzoon naar de film, wij komen over ongeveer twee uur terug en ik reken erop dat die auto dan glimt’. Het was een test om te kijken of ze een geestig weerwoord hadden. Zo niet, dan waren het echte burgermannen.

Omdat hij altijd in het midden van het midden wilde zitten, belde hij van tevoren met de bioscoop en zei: ‘U spreekt met Janssen, dat is Janssen met dubbel s’ - hij heette Sulzer, maar dat was veel te moeilijk. ‘Ik heb een optisch defect aan mijn oog, daarom moet ik in het midden van het midden zitten.’ Dus zaten we altijd glorieus, op de beste plaats. Het was, ook weer, een onbedoeld pleidooi voor surrealisme.

Felix Rottenberg Beeld Merlijn Doomernik

Met mijn vader heb ik veel films van Luis Buñuel gezien, die gaan daar ook over. Het ironiseren van de werkelijkheid. Dat is iets anders dan het cynisch benaderen van de werkelijkheid. Aan cynisme had hij een hekel. In cynisme zit bitterheid en rancune, terwijl ironie betekent dat je jezelf ook in de maling kunt nemen.

Ik heb van hem geleerd dat je gekkigheid kunt gebruiken. In lastige situaties kun je er een patstelling mee doorbreken. Doordat er iets onverwachts gebeurt, laten mensen hun formalisme vallen waardoor er ruimte ontstaat voor inventiviteit. Daarom treed ik vooral niet censurerend op tegen gekkigheid die in mijn hoofd opkomt.”

3. Meestal verlies je het van de middelmaat

“Nederland is inventief en blinkt uit in waterbeheer, maar je moet er niet gek gaan doen, want dan gebeuren er ongelukken. Al mijn hele werkzame leven loop ik tegen mensen aan die zich laten binden door protocollen en niet bereid zijn die opzij te schuiven en te denken: waar hebben we het eigenlijk over? Als formalisme regeert, kom je niet tot deals. En verlies je het dus van de middelmaat.

“Ik ben voorzitter van drie grote maatschappelijke en culturele organisaties en moet daarvoor veel deals sluiten. Een deel van mijn vak is situaties creëren waarin dat formalisme wordt losgelaten. Ik spreek mensen dan aan op hun wijsheid.

“Een goede deal is geven en nemen. Om te weten wat de ander echt wil, moet ik diegene eerst goed leren kennen en begrijpen. Ik trek daar veel tijd voor uit. Vaak kom ik bij mensen thuis, iets wat ze enorm op prijs stellen en wat een goede omgeving is om beperkende regels buiten beschouwing te laten. En dan begint het luisteren en vragen stellen - de meest essentiële vaardigheden in het samenwerken met anderen. Pas als we elkaar helemaal begrijpen en helder hebben geformuleerd wat ieders belang is, begint het onderhandelen. Welke concessies kunnen we allebei doen zodat onze belangen meer overeenstemmen? Het moet vloeiend worden, waardoor je over en weer met creatieve oplossingen komt. Het bereiken van consensus met iemand vind ik het mooiste wat er is.

“Daarom vloog ik ook tegen het plafond toen ik zag op wat voor onmenselijke manier het Slotervaartziekenhuis werd gesloten. Typisch voorbeeld van de middelmaat, waarom is er niet naar creatieve oplossingen gezocht? Minister Bruins is alleen maar bezig geweest met zijn eigen positie.”

4. Woede is slecht voor geest en lijf

“Het literaire en essayistische werk van advocaat en schrijver/dichter Abel Herzberg heeft grote invloed gehad op mijn manier van denken. Hij heeft met zijn vrouw in Bergen-Belsen gezeten, een verschrikkelijk kamp, de kampcommandanten hebben zich daar als beesten gedragen. Hij en zijn vrouw hebben het overleefd en Herzberg heeft de rest van zijn leven geprobeerd te achterhalen waarom mensen zich zo kunnen misdragen. Wat voor frustraties hebben zij in hun leven opgelopen? Tegen andere oud-kampslachtoffers zei hij: ‘Je moet van die woede af, anders hebben ze je tweemaal te grazen. Eerst in het kamp, daarna als meester van je geest.’ Dat je op die manier naar je vijand kijkt, getuigt van grote wijsheid. Wat niet wil zeggen dat mensen die het niet voor elkaar krijgen dom zijn, want ze zijn chronisch ziek gemaakt. Ik heb ervan geleerd dat rancune zinloos is - in het klein hoor.”

5. Een traditie opbouwen kost tijd

“Ik houd heel erg van opera. Bij een voorstelling zet ik mijn verstand op nul, maar moet ik me ook ongelooflijk concentreren, want er gebeurt zo veel tegelijkertijd. De dirigent komt op, het licht gaat aan, het decor komt in beeld, de muziek valt in en vervolgens de zang. Intussen krijg ik dan tal van associaties, gedachten over momenten in het leven, twijfels. Het is een combinatie van dromen, kijken, dwarsraken en intussen proberen dat verhaal bij te houden. Opera, muziek, is een verhaal vertellen. Het vermogen om elke menselijke emotie te herscheppen. Ik ga soms wel drie keer naar een opera om hem helemaal te doorgronden. En dat heb ik te danken aan Pierre Audi.

“Pierre Audi, een jonge kosmopoliet uit Libanon, werd in 1988 door Bernard Sarphati naar Amsterdam gehaald om de Nederlandse opera een boost te geven. In 1988 had je in Nederland nog geen operatraditie, er was geen operahuis. De middelmaat had een oordeel over zijn benoeming: hoe kun je nou een jongen van 31 belasten met iets groots als de opera? ‘Hij heeft geen ervaring.’ Dat is de standaardzin die ook in de politiek vaak wordt gehanteerd en waar ik mij hevig tegen verzet. Ervaring is iets anders dan wijsheid. Er zijn mensen die al op jonge leeftijd wijs zijn door hun karakter, opvoeding en aangeboren talenten. Ik was ongelofelijk trots op Audi’s benoeming. In de loop der jaren leerde ik hem kennen.

Felix Rottenberg Beeld Merlijn Doomernik

“Audi kwam niet met een tweejarenplan, maar met een tienjarenplan. Stap voor stap is hij begonnen, hij is zelf gaan regisseren en liet onontdekte kunstenaars de decors, kostuums en lichtplannen ontwerpen. Hij was buitengewoon streng en voortvarend. Hij is niet tien jaar gebleven, niet twintig, maar dertig jaar en in die tijd heeft hij een operahuis gebouwd dat overal in de wereld wordt bewonderd. Afgelopen najaar nam hij afscheid.

“Dat hij steeds het geduld heeft weten op te brengen en niet eerder is opgestapt, vind ik een belangrijk inzicht. Ik heb twaalf jaar leidinggegeven aan De Balie en ik heb vaak gedacht: ik had in 1992 niet moeten overstappen naar de PvdA. Die jaren dat ik partijvoorzitter was, waren enerverend en leerzaam, maar ook behoorlijk eenzaam. Politiek is atletiek, geen teamsport. In 2006 heb ik samen met Pieter Hilhorst en Chris Keulemans De Balie nog van de ondergang gered. Toen is Yoeri Albrecht er directeur geworden en hij doet het fantastisch.”

6. Een voorbije liefde blijft altijd een vriend

“Er zijn mensen die een liefde met wie ze lang zijn geweest nooit meer zien. Daar zit vaak verbitterdheid bij, cynisme. Ik vind dat jammer. Een liefde kan overgaan door complexiteit, een nieuwe levensfase, doordat de een niet geschikt is zo’n intens leven te leiden. Maar als er begrip is voor elkaar en het vermogen dat je van iemand houdt wordt op een andere manier voortgezet, dan is die grote liefde niet verloren, er is iets anders voor in de plaats gekomen. Zo heb ik dat drie keer ervaren.

Soms is er even stilte nodig, zijn er kwetsuren, maar de kern waarom je je bij iemand thuis voelt en diegene waardeert is niet verdwenen en maakt dat je in gesprek kunt blijven. Misschien nog wel beter dan daarvoor. Ik heb mijn grote jeugdliefde tien jaar niet gezien of gesproken, maar daarna heeft zich dat hersteld en is daar een prachtige vriendschap uit voortgekomen met veel gemeenschappelijke herinneringen. Het is als poëzie. En opera. Het is een verhaal, een gelaagd verhaal. En dat moet je koesteren.”

Wie is Felix Rottenberg? 

In het gezin van bestuurder en moderator Felix Rottenberg (Amsterdam, 1957) was politiek een permanent gesprek. De macht werd met argwaan bekeken. Rottenberg studeerde arbeidsverhoudingen aan de sociale academie. Hij richtte in 1980 debatcentrum De Balie op in Amsterdam, werd in 1992 partijvoorzitter van de PvdA, en legde die functie in 1997 neer toen bij hem de auto-immuunziekte sarcoïdose werd geconstateerd. Van 1997 tot 2017 was Rottenberg columnist van Het Parool. Hij is voorzitter van de Lira - de collectieve auteursrechtenorganisatie - de Amsterdamse Kunstraad en de Brancheorganisatie Kinderopvang. Rottenberg heeft drie volwassen zoons, een stiefzoon en twee kleinkinderen.

Levenslessen

Trouw vraagt wekelijks een bekende of minder bekende Nederlander: welke levenslessen heeft u geleerd? Eerdere afleveringen vindt u op trouw.nl/levenslessen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden