Feiten, verhalen en verslaggeversfantasie

NBC News-presentator Brian Williams werd geschorst nadat uitkwam dat hij had gelogen over wat hij in 2003 had meegemaakt als verslaggever in Irak Beeld ap

En weer viel er een journalist van zijn voetstuk, een Amerikaanse deze keer. Brian Williams van NBC werd betrapt op het wat al te spannend navertellen van zijn ervaringen als oorlogsverslaggever in Irak. Nee, niet híj was ooit met een helikopter neergeschoten, zoals hij graag vertelde. Dat was een helikopter in de buurt geweest. Veteranen uit diezelfde oorlog brachten dat uiteindelijk aan het licht.

Journalisten die te fantasievol verslag doen van de werkelijkheid zijn er meer. Juist in deze krant trekt zo'n vaststelling verse wonden open. Wat Perdiep Ramesar deed met de masseuse en prostituee An Ling, deed Janet Leslie Cooke al bijna een kwarteeuw eerder in The Washington Post met de achtjarige heroïneverslaafde 'Jimmy'. Beiden werden, mét hun treurige geschiedenissen, uit de duim gezogen. En ruim tien jaar geleden had The New York Times eenzelfde akkefietje met ster-verslaggever Jayson Blair, die een levendige verbeeldingskracht koppelde aan plagiaat.

Voor je het weet zit je je dan aan de stamtafel te beklagen over het verval van de journalistieke mores of de zedelijke neergang van de mensheid als geheel. Op beide is ongetwijfeld veel aan te merken. Maar vallen we ook steeds dieper? Niet de optimist maar de scepticus in mij twijfelt daaraan. Juist de wereldwijze pessimist die zich geen knollen voor citroenen laat verkopen is een gemakkelijk slachtoffer van de dogmatische verleiding.

Martha Gellhorn
En dan lees ik in een boek over de Spaanse Burgeroorlog over de eerste journalistieke stappen van Martha Gellhorn, een van de belangrijkste oorlogscorrespondenten (Spanje, D-day, Vietnam) van de twintigste eeuw. Ze groeide uit tot een fenomenaal rolmodel en werd al jong beroemd met een ooggetuigenverslag van een lynchpartij in Mississippi. Het stuk sloeg, midden jaren dertig, in als een bom, zo vertelt Amanda Vaill in haar boek 'Hotel Florida'. Gellhorn werd van de ene dag op de andere een veelgevraagde gast in het lezingencircuit.

Maar er was één probleem. Gellhorn had die gebeurtenis niet zelf bijgewoond. Haar verslag berustte op reiservaringen in het zuiden van de VS en gesprekken die ze daarbij had gevoerd. Ten slotte moest het 'old girls network' van haar moeder - vooral presidentsvrouw Eleanor Roosevelt - eraan te pas komen om die ongemakkelijke omstandigheid weg te masseren uit het publieke bewustzijn.

Pek en veren
Dat heeft Gellhorns carrière niet in de weg gestaan - en misschien is dat maar goed ook. Het heeft ons een indrukwekkend oeuvre en een journalistieke icoon opgeleverd van bijna bovenmenselijke en misschien ook boven-morele proporties. Vandaag de dag zou Gellhorn met pek en veren overdekt uit de massamedia zijn weggehoond - al weet je nooit wat machtige familievrienden nog altijd weten uit te richten. De gemiddelde journalist hoeft daar in ieder geval níet op te hopen.

Is dat de moraal van dit verhaal? Hééft het een moraal? Buiten kijf staat in ieder geval dat journalisten de feiten geen geweld mogen aandoen. En dat dat onvermijdelijk toch gebeurt. Want liever dan naar feiten, luisteren we als krantenlezers naar verhalen - en die omvatten altijd meer dan wat zomaar gegeven is. En soms loopt dan de vertelling, bewust of onbewust, over in de verbeelding die het allemaal nog veel fraaier maakt.

Apocrief
Ook dat zien we graag. We houden van móóie verhalen, die je - zo moet de flamboyante Martin van Amerongen ooit hebben gezegd - als journalist nooit kapot moet willen checken. Is dat een open uitnodiging voor verslaggevers-fantasie? Nee, het is een gordiaanse knoop van de logica. Want ook die uitspraak van Van Amerongen schijnt apocrief te zijn geweest.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden