Feiten klinken extreem in een land doordrenkt van mythes

interview | Als mensenrechtenactivist is Mario Mazic in het conservatieve Kroatië controversieel. 'Jongeren stellen geen vragen over de oorlog.'

Moeizaam is een understatement: Kroatië heeft ruim tien jaar moeten onderhandelen over zijn EU-lidmaatschap, dat het in 2013 kreeg. Behalve de economische integratie moest het land vooral sociale hervormingen doorvoeren, in het bijzonder met het oog op de rechten van minderheden als Serviërs, Roma en seksuele minderheden.

Wie denkt dat langzaam hervormen ook grondig gebeurt, komt bedrogen uit. Op papier is Kroatië nu een liberale democratie, maar activisten als Mario Mazic stellen daar vraagtekens bij. Rechten hebben is iets anders dan ze krijgen.

Heeft het EU-toetredingsproces de situatie wel verbeterd?

"Instituties, zoals de wet en de rechterlijke macht, zijn zeker verbeterd door de toetreding. Dat is goed en ik ben er dankbaar voor. Het probleem is dat hervormingen niet worden gevolgd door verandering in de samenleving. De bedreiging van mensenrechten komt nu niet meer van de wetten en de overheid, maar uit de samenleving, van extreem-rechtse groepen tot de kerk."

Dan doelt u op het verzet tegen die hervormingen? Nationalistische activisten die Servischtalige bordjes van de muur rukken, of het door de kerk gesteunde volksinitiatief dat homo's uitsluit van het huwelijk?

"Precies. We hebben de wetten die gelijkheid garanderen, maar kunnen ze niet toepassen. Dan is er dus geen echte vrijheid. Als burger maakt het mij niet uit of mijn rechten door de wet óf de maatschappij worden beperkt. Feit is dat ik mijn rechten niet kan uitoefenen. En dat is een falen van de overheid."

Is dat een teleurstelling?

"Wie anders had verwacht is romantisch of gestoord.

"Deze regio is nog steeds intensief in conflict. We vermoorden elkaar momenteel niet, maar dat kan gauw weer beginnen. Als je de retoriek van nu vergelijkt met de jaren negentig, zie je dat we geen meter zijn opgeschoten."

U bent bekend van de oproep tot meer reflectie op het Kroatische oorlogsverleden in de jaren negentig. Dat veroorzaakt steevast heftige kritiek.

"We proberen niet zoveel rekening te houden met wat beleefd is om te zeggen in Kroatië. We doen niet mee aan verkiezingen en hoeven ons niets aan te trekken van het publiek. Daar proberen we zoveel mogelijk gebruik van te maken. Wij spiegelen ons aan de normale standaard voor mensenrechten en democratie. Daarom vallen we op."

Wat zegt dat over Kroatië?

"Deze samenleving is dermate doordrenkt van mythes dat nuchtere vaststellingen extreem klinken. Voor het Joegoslavië-tribunaal is bijvoorbeeld meermalen bewezen dat Kroatië in de jaren negentig Bosnië aanviel uit nationalistisch eigenbelang, maar dat kun je hier nog steeds niet hardop zeggen.

Het wordt alleen maar erger. De nieuwe generatie leert dat de 'thuisland-oorlog', zoals het conflict om de onafhankelijkeid van Kroatië hier heet, een onaantastbare waarde heeft. Dat misdaden tegen Kroaten de grootste gruwelen ooit waren, en dat misdaden begaan door Kroaten gerelativeerd moeten worden. De afstand die jongeren voelen tegenover Serviërs, Roma of seksuele minderheden is volgens onderzoek twee keer zo groot als in de jaren negentig, toen ik opgroeide. Toen was die verwijdering gaande. Maar nu is het debat gesloten. We discussiëren niet over de zon die de aarde warm houdt, en evenmin discussiëren we over de oorlog. Dus stellen jongeren geen vragen."

U krijgt geregeld dreigbrieven.

"Bedreigingen horen erbij. Als een samenleving niet weet hoe ze moet discussiëren, is dat het gevolg. Je raakt eraan gewend.

"Wat mij betreft moet je nog veel moediger zijn om níets te doen. Het gevaar van dit werk is veel kleiner dan het gevaar dat zou dreigen wanneer we het niet deden. Als je weet hoe gevaarlijk nationalisme is en je staat het toe om de samenleving van binnenuit aan te tasten."

Toch, waar haalt u de energie vandaan voor dit gevecht?

"Ik heb een vrij lastige jeugd gehad. Eerst moesten we vluchten voor de oorlog, daarna groeide ik op in de schaduw van die oorlog. Mijn ouders beschermden me voor de gevolgen ervan. Maar toch raakte ik beschadigd door de mythes. Toen ik opgroeide kon je iemand beledigen door hem een Serviër te noemen. Ik zag Serviër niet als een identiteit zoals Kroaat. Het was iets smerigs, iets dat niemand wilde zijn.

"Gedwongen worden om te vluchten is verschrikkelijk. Ik wens het niemand toe. Maar wat ik persoonlijk veel erger vind, is dat ik leerde om niet te denken. Om de mythes te accepteren, doorvragen was ongepast. Ik wil niet dat mijn kinderen later opgroeien in zo'n samenleving."

Heeft de rest van Europa hierin een rol te spelen?

"Ik zou graag meer uitwisseling onder jongeren zien. Samenwerking op regeringsniveau heeft geholpen om instituties te verbeteren, wat rest is het maatschappelijk debat. Wij moeten leren hoe een open samenleving zoals Nederland functioneert. En zij kunnen uit onze ervaringen de motivatie halen om hun open samenleving te onderhouden. Nu overal in Europa nationalistische bewegingen sterker worden, is het belangrijk te beseffen dat nationalisme dodelijk is. In West-Europa hebben jongeren dat niet zelf ondervonden. Wij wel. Democratie is extreem broos, ze is het waard om je continu zorgen over te maken."

undefined

Wie is Mario Mazic?

Mario Mazic werd in 1987 geboren in Petrinja, Kroatië. Als kleuter vluchte hij met zijn moeder en zus naar Oostenrijk toen Petrinja onder controle kwam van Servische opstandelingen die zich verzetten tegen de onafhankelijkheid van Kroatië. Mazic' vader meldde zich voor het Kroatische leger. Na de oorlog keerde het gezin terug naar Petrinja. Als student in Zagreb werd Mazic actief voor het Jeugdinitiatief voor Mensenrechten, waarvan hij nu zeven jaar directeur in Kroatië is. Het organiseert symposia en uitwisselingsprogramma's voor jongeren, en adviseert (on)gevraagd over mensenrechten. Ondertussen studeert hij politieke wetenschapppen.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden