Feest voor reformatorisch fenomeen

BARNEVELD - Jacob Overeem is een schrijver. In wat men noemt de gereformeerde gezindte, is hij een fenomeen. Maar zijn faam reikt verder; 'het schrijvende hart van de Veluwe' noemde boekengek Martin Ros hem ooit. Onlangs werd Overeem tachtig jaar. Ter gelegenheid daarvan organiseerden vrienden en bewonderaars afgelopen zaterdag een speciale tweedehands boekenbeurs bij Overeems boerderij, een eindje buiten Barneveld.

De argeloze vakantiegangers die zich door de borden 'boekenbeurs' naar het weiland voor De Flevohof hebben laten lokken, kijken zaterdagmiddag wat onwennig rond. Een handvol kramen, met heel andere waar dan je gewoonlijk op dergelijke markten aantreft. Bunyan, Kohlbrugge, Smytegelt, Van der Groe; wat vaderlandse geschiedenis. Veel kleurige kinderboeken, zo goed als nieuw.

En ook het publiek, niet alledaags voor de vreemdeling op de Veluwe: de reformatorische Familie Doorsnee. Vader in donkere pantalon, overhemd met opgestroopte mouwen, maar mét stropdas; een enkeling in zwart pak. Predikanten misschien. Moeders en meisjes in lange rokken, opvallend veel blote benen eronder.

De verwondering wordt verbijstering als die vakantiegangers de boerderij van de schrijver betreden. Letterlijk alle ruimtes binnen en alle bijgebouwtjes, staan tjokvol boeken. De oogst van een leven lang vergaren, rijp en groen. “Ik kan moeilijk nee zeggen”, bekent Jacob Overeem, die binnen tekst en uitleg geeft aan wie er maar om vraagt. Periodiek krijgt hij een paar dozen van een tweede handsboekhandelaar uit Apeldoorn; die boeken zouden anders in het oud papiercircuit belanden.

Stapels dezelfde 'Pastoor Ponckes', Go Verburgs en Mink van Rijsdijks kun je in de boerderij vinden. Deels geordend op thema, deels op alfabet, grotendeels echter zonder enig systeem. Zodat Karl Barth en dr. B. Wielenga de plank delen met 'dr. Zjivago', 'Oorlog en Vrede' en 'Het menselijk tekort' van André Malraux.

Geschiedenis

Wat Overeem tot zo'n ongewone auteur maakt is zijn persoonlijke geschiedenis. Hij vertelde hem al vele malen, in minstens 25 interviews, maar wordt schijnbaar niet moe het nog eens te doen. Telkens opnieuw herhaalt hij hoezeer hij een autodidact is. Als Veluws boerenzoon was hij voorbestemd om boer te worden. Zes jaar lagere school maakte hij vol, maar met veel spijbelen. Als je erover leest hoe dat ging, trek je al gauw de jaren-negentig-conclusie: die jongen was natuurlijk gewoon hoog begaafd en kreeg op de dorpsschooltjes te weinig uitdaging.

Het kwam allemaal goed. Veel lezen, de jongemannenvereniging, preken aanhoren en zelfstudie zorgden ervoor dat er toch al spoedig uitkwam wat erin zat: Jacob, ook Job genaamd, ging schrijven. In 1936, op zijn 21e, verscheen zijn eerste novelle, 'Mij is de wrake', en er zou nog heel veel volgen.

Om zijn gezin te voeden deed hij het schrijven erbij, boeren was zijn hoofdberoep. In 1970 toen zijn taak als opvoeder was volbracht, besloot hij zich geheel aan het boek te wijden. Kenners van zijn oeuvre menen echter dat zijn beste werk dateert uit de jaren dat hij beide ambachten uitoefende.

Gevraagd naar het boek dat hem van alles wat hij schreef het meest lief is noemt Overeem de trilogie 'Boven de starren', drie boeken die verschenen in de periode 1975 - 1978. Kort geleden, vertelt hij “kreeg ik nog een brief van een vrouw uit Brabant, die diep in de put zat, een depressie had. Laat zij nou uit de bibliotheek mijn boek 'Hoedt Gij mijn schapen' (het derde deel van de trilogie) lenen. Ze schreef me dat ze het verschillende malen herlezen had, en dat ze weer moed had gekregen. Dat is mooi, als je dat bereiken kunt.”

De meeste bezoekers aan de boekenbeurs kennen de oude schrijver, of in elk geval zijn werk. Zij weten hem te vinden, in alle krochten van zijn bouwsels. Hij geniet zichtbaar van alle aandacht. De publiciteit is hij nooit uit de weg gegaan. Zijn zoon Brand, een begaafd fotograaf, stelde tien jaar geleden al een boek over zijn vader samen, dat ook buiten de Veluwe aftrek vond.

Zoals hij daar staat te praten, met steeds een groepje toehoorders om zich heen, heeft hij wel iets van een profeet. Hij ziet er jeugdig uit met zijn slanke, rechte gestalte en spreekt in welverzorgde zinnen. Daarin kapittelt hij zijn eigen volk. Het gezin, dat het daar goed toeven is, daar gaat het om, doceert hij. Maar wat is de praktijk? Ook in onze huizen waar geen televisietoestel staat , zijn vaders en moeders altijd maar weg, overal op visite.

Ideaalbeeld

Desondanks lijkt het ideaalbeeld dat Overeem schetst, van de hele familie met een goed boek in de huiskamer bijeen, in dit milieu dichterbij dan overal elders. Geanimeerd staan de bezoekers, oud en jong, over achttiende eeuwse prekenbundels gebogen. Ze kennen de inhoud, wijzen elkaar op bijzonderheden van deze of gene druk. Er worden goede zaken gedaan.

Op een verhoging, omringd door een kleine schare, staat een gesoigneerde grijsaard. Niet de gevierde schrijver, maar de Amsterdamse boekverkoper en taxateur Ton Bolland. De organisatoren hadden hem gevraagd deze bijzondere dag op te luisteren met een speciale veiling. Bolland, die sterk gespecialiseerd is in theologie, kon daar geen nee tegen zeggen. Ruim 120 werken, theologie, reformatie en nadere reformatie van 1600-1850, kwamen onder de hamer. Hij heeft er duidelijk plezier in, zijn eerste veiling in de open lucht. Op de 'velden van Moab', zoals hij zelf zegt.

Af en toe overstemt de trein van het westen naar het oosten het spel van loven en bieden. Te zeggen dat er druk geboden werd - de prijzen variëren van 30 tot 1 000 gulden zou teveel gezegd zijn.

Voor een enkeling zijn de in leer gebonden oude werken hebbedingetjes, maar blijkbaar gaat het 't meest om de inhoud. Vijf pakketten van vijftien oude schrijvers in moderne druk (dat wil zeggen, allemaal uitgegeven in de vorige eeuw) gaan moeiteloos boven de richtprijs van de hand. Door de veilingmeester aangeprezen zeldzaamheden blijven onverkocht achter.

De Stichting Kom Over en Help (voor hulp aan kerken en christenen in Oost-Europa), die twintig procent van de opbrengst mag hebben, schat zo'n 2 500 gulden aan het evenement te zullen overhouden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden